Grecja, Elada, Elas, Elliniki Dimokratia, Republika Helleńska

     
 

architektura artyści kultura egejska rzeźbawazy

 
     
 

Twórczość artystyczna Greków pomiędzy XII a I wiekiem p.n.e. na terenach Półwyspu Bałkańskiego, wyspach Morza Egejskiego i na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, także w południowej Italii i na Sycylii, na wybrzeżach Morza Śródziemnego i Czarnego i jej historia dzieli się na 3 okresy, każdy z nich na kolejne 3 podokresy:

1) okres archaiczny:

  • wczesnoarchaiczny 1050-700 p.n.e.

  • dojrzały archaizm (orientalizujący) 700-620 p.n.e.

  • późnoarchaiczny 620-480 p.n.e.

2) okres klasyczny:

  • wczesnoklasyczny 480-445 p.n.e.

  • klasyczny 445-404 p.n.e.

  • późnoklasyczny 404-323 p.n.e

3) okres hellenistyczny:

  • wczesnohellenistyczny 323-250 p.n.e.

  • średniohellenistyczny 250-160 p.n.e.

  • późnohellenistyczny 160-30 p.n.e.

Poprzedniczką sztuki starożytnej Grecji jest sztuka egejska, której ostatni etap stanowiła sztuka mykeńska.

 
 

Głowa brązowego posągu Zeusa lub Posejdona miotającego piorun, znaleziona w morzu koło przylądka Artemizjon, (Eueba), 470 - 460  p.n.e.   Głowa brązowego posągu Zeusa lub Posejdona miotającego piorun, znaleziona w morzu koło przylądka Artemizjon, (Eueba), 470 - 460 p.n.e

   
 

Brąz z Riace, posąg wojownika-atlety, 1. połowa V. w. p.n.e

Brąz z Riace, posąg wojownika-atlety, 1. połowa V. w. p.n.e

 

          fresk z Akrotiri na Therze, XVI w. p.n.e.     fresk z Akrotiri na Therze, XVI w. p.n.e.

 

            rzymska kopia posagu Amazonki Fidiasza, ok. 440 r. p.n.e.          rzymska kopia posagu Amazonki Fidiasza, ok. 440 r. p.n.e.

 

Grecja, Aulos Grecja, Aulos

OKRES ARCHAICZNY reprezentuje ceramika malowana w różne wzory geometryczne, drobne figurki z terakoty, brązu i kości słoniowej; pojawiły się już wtedy prymitywne sanktuaria bez kolumnady i najstarsze greckie świątynie, zw. predoryckimi, budowane z drewna i cegły suszonej (rekonstruowane na podstawie zarysu fundamentów). Szczytowym osiągnięciem tego okresu w zakresie ceramiki były wazy dipylońskie (850-720 p.n.e.) z warsztatów attyckich. W okresie dojrzałego archaizmu rozwijała się pod wpływem kultur Wschodu, np. architektura egipskich sal hypostylowych miała wpływ na kształt świątyń greckich, wschodnie motywy roślinne i zoomorficzne stosowano w zdobnictwie (ceramika z Koryntu i z wysp Rodos i Milos), w rzeźbie pojawiły się kurosy i kory (np. kolosalny kuros i tzw. "Nikandra z Delos", ok. 650 p.n.e.). W VI wieku p.n.e. pojawiły się w rzeźbie tendencje do przełamania panujących zasad symetrii i frontalizmu oraz do prawidłowego oddawania ruchu, powstały szkoły rzeźbiarskie (m.in. na Eginie) o dwu głównych kierunkach: doryckim, surowym (Argos, Korynt, Sykion) i jońskim, miękkim w modelunku, bardziej dekoracyjnym (Milet, Naksos, Paros, Chios). W okresie późnoarchaicznym powstały na Wschodzie pierwsze wielkie świątynie jońskie: Artemizjon w Efezie i Herajon na Samos. W istniejących świątyniach (m.in. w Koryncie, Paestum, Selinuncie) wprowadzono odpowiednie korektury, co dawało coraz bardziej harmonijne rozwiązania. Rozwijała się też rzeźba i relief, tematy brano z mitologii (gigantomachia, centauromachia, czyny Heraklesa), doskonaliła się technika rzeźbiarska (np. fryz joński skarbca Sifnijczyków w Delfach). Późnoarchaiczne malarstwo wazowe (technika czarno- i czerwonofigurowa) doszło do perfekcji; najpiękniej rozkwitło w Atenach, gdzie tworzyli Eksakias, Andokides, Eufronios, Eutymides, Makron i Duris.

W OKRESIE KLASYCZNYM głównym ośrodkiem sztuki były Ateny. Rozwijała się rzeźba, która dążyła do oddania ruchu, modelunku ciała i stanów emocjonalnych (Dyskobol i Atena z Marsjaszem Myrona). Rozpoczął się też rozwój monumentalnego malarstwa ściennego; Polignot zainicjował pozorną perspektywę, polegającą na wieloplanowym ujęciu przestrzeni (Amazonomachia, Centauromachia). Nowatorskie zdobycze malarstwa, przodującej wówczas dziedziny sztuki, przeniknęły do rzeźby (relief) i do zdobnictwa wazowego (technika czerwonofigurowa w tzw. stylu swobodnym). W Atenach, po zwycięskich wojnach perskich, rozpoczęły się wielkie inwestycje budowlano-artystyczna. Perykles ściągnął najwybitniejszych architektów, malarzy i rzeźbiarzy; powstają: Hefajstejon, budowle na Akropolu (Partenon, Propyleje, jońska miniaturowa świątynia Nike Apteros i Erechtejon). Klasyczną doskonałość osiągnęła rzeźba archaiczna (np. fryz partenoński) oraz wolno stojąca (Atena Partenos i Zeus Olimpijski Fidiasza, prace jego uczniów: Alkamenosa, Agorakritosa, Nike Pajoniosa) wykonywana w stylu miękkim i płynnym, tzw. mokrych szat. Równocześnie z Fidiasze na Peloponezie prowadził swą szkołę Poliklet, drugi wielki rzeźbiarz epoki. W jego surowych posągach atletów, o proporcjach ustalanych według matematycznego kanonu (Doryferos, Diadumenos) dawna frontalność ustąpiła klasycznej zasadzie kontrapostu. Działali mistrzowie pędzla Zeuksis i Parrasjos, którzy udoskonalili technikę temperową i optyczne kształtowanie przestrzeni, jak też proporcji ludzkiego ciała. W malarstwie sztalugowym Agatarchos wprowadził perspektywę linearną, a Apollodoros światłocień. Malarstwo wazowe weszło w okres tzw. stylu bogatego (technika czerwonofigurowa i biało gruntowana). Sztuka późnoklasyczna miała charakter bardzo laicki; poza Atenami rozwijała się intensywnie w bogatych miastach Azji Mniejszej (Efez, Halikarnas, Milet, Knidos). Renesans przeżywała architektura jońska (świątynia Ateny Polias w Priene, grobowiec Mauzolosa w Halikarnasie); popularne były świątynie na rzucie koła zwane tolosami (najpiękniejszy w Epidauros). Rozwija się monumentalne budownictwo użyteczności publicznej, m.in. powstają pierwsze kamienne teatry (np. w Epidauros - dzieło Polikleta Młodszego). O rozwoju rzeźby zadecydowali Praksyteles, Skopas i Lizyp, którzy stworzyli nową, laicką wizję bogów (Afrodyta knidyjska - pierwszy akt kobiecy Praksytelesa i jego Satyr odpoczywający, Apoksymenos Lizypa). Dzieła trzech wielkich mistrzów wywarły wielki wpływ na innych rzeźbiarzy, np. Leocharesa, inspirowały sztukę sepulkralną (sarkofag Aleksandra Wielkiego) i drobną plastykę (figurki tanagryjskie). Malarstwo sztalugowe, głównie enkaustyczne (enkaustyka), rozwijało się w szkole ateńskiej (Eufranor i Nikiasz) i sykiońskiej (Pamfilos, Pausias); malowano sceny historyczne, rodzajowe, portrety. Wdziękiem i subtelnym kolorytem wyróżniały się obrazy Apellesa (Afrodyta Anadyomene).

W OKRESIE HELLENISTYCZNYM kultura grecka w wyniku podbojów Aleksandra Wielkiego rozprzestrzeniła się na całym Bliskim Wschodzie, sama zaś nabrała cech uniwersalnych i zaasymilowała elementy orientalne. Rozwijała się urbanistyka i budownictwo użytkowe; zakładano nowe miasta lub przebudowywano już istniejące na tzw. planie Hippodamosa z Miletu (Aleksandria, Priene). Perfekcja techniki znalazła wyraz w latarni morskiej na Faros (dzieło Sostratosa). Powstawały wielkie świątynie w porządku jońskim lub korynckim, porządek dorycki przeszedł do budownictwa świeckiego (Olimpiejon w Atenach). Rzeźba rozwijała się w trzech kierunkach: barokowa (patetyczna i dynamiczna), rokokowa (finezyjna, delikatna) i klasycyzująca (chłodna, akademicka); nowe ośrodki rzeźbiarskie powstały w Aleksandrii, Pergamonie i na Rodos. Ze szkoły pergamońskiej pochodzą znakomite studia snu (Faun Barberini), z Rodos - gdzie rzeźba grawitowała ku rozwiązaniom gigantycznym - Kolos Rodyjski, oraz barokowe: Nike z Samotraki, Grupa Laokoona, Byk Farnezyjski. Rozwijał się portret rzeźbiarski, który osiągnął pełnię realizmu i psychologicznej głębi (Demostenes Polieuktosa). W hellenistycznym malarstwie sztalugowym pojawił się pejzaż, niebo, chmury (znane jest głównie z rzymskich kopii i mozaik). Ceramika posiadała piękną dekorację reliefową (czarki megaryjskie), doskonałą artystycznie dekorację miały też naczynia brązowe, srebrne i złote. Mimo upadku ostatniej monarchii hellenistycznej sztuka starożytnej Grecji tworzona była (choć anonimowo i mniej oryginalnie) do IV w. n.e.; wpłynęła na sztukę etruską, rzymską, bizantyjską, pośrednio także na sztukę dalekiej Gandhary.    

 
 

w górę

 
 

© Paulina Gałęska 2003/2004 - Wszystkie prawa zastrzeżone