Grecja, Elada, Elas, Elliniki Dimokratia, Republika Helleńska

     
 

filozofia grecka początki moralność filozofowie filozofie kalendarium

 
     
 

Filozofia-(gr. = umiłowanie mądrości) nauka zajmująca się ogólnymi rozważaniami na temat istoty i struktury bytu, rządzących nim sił sprawczych, ludzkiego poznania, miejsca człowieka w świecie i jego poglądu na świat, zasad wartościowania; w różnych epokach historycznych zmieniał się zakres pojęcia filozofii i główny przedmiot jej dociekań (np. w starożytności obejmowała także ówczesną fizykę czy politykę). Generalnie wyodrębnia się w filozofii trzy okresy: starożytny (do VI wieku n.e.), średniowiecze (do XIV wieku) i epokę nowożytną, z której czasem wyodrębnia się filozofię XIX wieku i współczesną; podział ten dotyczy filozofii europejskiej i nie obejmuje filozofii innych kręgów kulturowych (np. chińskiej czy indyjskiej filozofii klasycznej). Początki filozofii europejskiej związane są z Grecją, gdzie pojawiły się w VI wieku p.n.e. pierwsze poglądy - przy całej swej naiwności - stricte filozoficzne (Tales z Miletu, Anaksymander, Pitagoras, Zenon z Elei), a następnie w IV wieku p.n.e. szkoły filozoficzne (m.in. sofiści, cynicy, cyrenaicy) i pierwsze wielkie systemy filozoficzne (Platon, Arystoteles). Po okresie hellenistyczno-rzymskim (stoicyzm, epikureizm, sceptycyzm) punktem zwrotnym w dziejach filozofii staje się problematyka wniesiona przez chrześcijaństwo. Pierwszym z filozofów tej epoki jest św. Augustyn, którego przemyślenia były w rozmaity sposób kontynuowane m.in. przez scholastyków; zamykają ją systemy Alberta Wielkiego i św. Tomasza (XIII w.). Niemały wpływ na kolejny przełom miało ponowne odkrycie filozofii starożytnej, a także przenikanie bliskiej geograficznie filozofii arabskiej (to zresztą za pośrednictwem myślicieli arabskich odrodziło się wiele idei filozofii greckiej) i filozofii żydowskiej. Dla rozwoju filozofii nowożytnej najważniejsze bodaj znaczenie ma racjonalizm Kartezjusza, oddziałujący zdaniem niektórych na cały paradygmat nauki współczesnej; ponadto z jednej strony empiryzm (Bacon, Locke), z drugiej idealizm (Berkeley, Kant) oraz cały zespół poglądów nie tylko filozoficznych wiążący się z filozofią francuską i oświeceniem. W XIX wieku punkty zwrotne to czerpiące z metod heglizmu teorie socjalistyczne z pracami K. Marksa i naśladowców oraz filozoficzne konsekwencje teorii Darwina, odczytywalne w wielu, nieraz wzajemnie sprzecznych, systemach filozoficznych (m.in. ewolucjonizm, cały nurt egzystencjalizmu, "filozofia życia" Nietzschego) ostatnich stuleci. Obecnie filozofia coraz częściej znajduje inspirację w fizyce i jej narzędziach (np. filozfia uogólnienia fizycznej teorii Heideggera).

filozofowie

Początki filozofii. w Polsce wiążą się z założeniem Akademii Krakowskiej (Mateusz z Krakowa, Stanisław ze Skarbimierza), a rozkwit - z renesansem (Grzegorz z Sanoka, Kallimach), w którym pojawiła się myśl społeczno-polityczna i moralna (A. Frycz Modrzewski, S. Orzechowski, E. Opaliński) i reformacją (m.in. filozofia braci polskich, A. Wiszowaty). Po okresie zastoju w czasach saskich ponowny rozkwit w okresie oświecenia (H. Kołłątaj, S. Staszic, Śniadeccy). Obok kontynuacji w XIX wieku nurtów filozofii zachodnio-europejskiej pojawia się filozofia narodowa o mesjanistycznym wydźwięku (A. Cieszkowski, B. Trentowski, K. Libelt). Pod koniec XIX wieku. coraz więcej zwolenników zdobywają różne odmiany myśli socjalistycznej (L. Krzywicki, S. Brzozowski, L. Waryński, K. Kelles-Krauz). W XX wieku wybitnym polskim wkładem w dorobek filozofii europejskiej stają się prace szkoły lwowsko-warszawskiej w zakresie logiki semantycznej (K. Twardowski, A. Tarski), a także logiki filozoficznej (K. Ajdukiewicz, T. Kotarbiński); po 1945 filozofia w Polsce koncentrowała się przymusowo (z wyjątkiem niewielu filozofów katolickich) na upowszechnianiu filozofii marksistowskiej i badaniach historyczno-filozoficznych. Po 1956 działali R. Suszko, K. Szaniawski (spadkobiercy szkoły lwowsko-warszawskiej), powstała warszawska szkoła historyków idei (często twórczo interpretujących marksizm), m.in. T. Kroński, L. Kołakowski, B. Baczko, A. Walicki, J. Szacki, K. Pomian, B. Skarga, A. Sikora; rozwijała się także filozofia katolicka, zwłaszcza tomizm (np. na emigracji J.M. Bocheński, w kraju M. Krąpiec, S. Świeżawski, M. Gogacz, Z. Zdybicka) i personalizm (środowisko miesięczników "Więź" i "Znak" oraz "Tygodnika Powszechnego"); wyraźne były także wpływy egzystencjalizmu i fenomenologii (R. Ingarden, W. Stróżewski, M. Gołaszewska, K. Michalski, A. Półtawski); na polu filozofii nauki działali, m.in. S. Amsterdamski, W. Krajewski i Z. Augustynek; po wydarzeniach marca 68 życie intelektualne uległo zubożeniu, m.in. niektórzy filozofowie wyemigrowali (L. Kołakowski, K. Pomian); w latach 70. powstała poznańska szkoła metodologiczna, łącząca marksizm i tradycje szkoły lwowsko-warszawskiej (L. Nowak, J. Kmita); znaczny wpływ na rozwój myśli katolickiej wywarły prace filoz. K. Wojtyły; w ostatnich latach rozwijały się także filozofia dialogu (J. Tischner), hermeneutyka (K. Rosner, Z. Krasnodębski) i postmodernizm (B. Baran). Z czasów starożytnych pozostało niewiele źródeł pisanych, z których możemy czerpać wiedzę o tej ciekawej epoce, w której ukształtowała się nasza kultura. Nieliczne oryginalne pisma cudem przetrwały kataklizmy, wojny, pożary oraz czasy prześladowań myśli. Źródłem naszej wiedzy są także pisma doksografów (tych, którzy odtwarzali poglądy starożytnych uczonych), komentarze do starożytnych autorów, Historia Herodota oraz sztuki trzech wielkich ówczesnych tragików - Sofoklesa, Ajschylosa, Eurypidesa oraz komediopisarza Arystofanesa.

 
 

w górę

 
 

© Paulina Gałęska 2003/2004 - Wszystkie prawa zastrzeżone