Grecja, Elada, Elas, Elliniki Dimokratia, Republika Helleńska

     
 

 Mini słownik polsko-grecki

Umiejętność czytania i pisania rozwinęła się przed 3000 rokiem p.n.e. w Mezopotamii i Egipcie. Piśmiennictwo ułatwiło rozwój cywilizacyjny tych państw gdyż władcy zyskali możliwość prowadzenia zapisów i przesyłania wiadomości co pomogło im kierować dużymi społecznościami i nawiązać kontakty handlowe z innymi narodami.

LUDY I JĘZYKI

O ludach zamieszkałych na terenie Grecji kontynentalnej w epoce wczesnego brązu niewiele da się powiedzieć, podobnie jak o ludności, która na Krecie wytworzyła rozwiniętą kulturę minojską. Grecy przybyli na tereny południowych Bałkanów w kilku etapach między około 2000 a 1100 przy czym pozostaje kwestią sporną, czy lud grecki ukształtował się już w trakcie wędrówki, czy dopiero po osiedleniu się na terenie południowych Bałkanów. Nazwa Grecy została użyta przez Rzymian, którzy najpierw poznali jedno z greckich plemion zachodnich zwane Graikoi i odnieśli następnie tę nazwę do ogółu Greków. Sami Grecy nazywali się Hellenami (od mitycznego Hellena syna Deukaliona), a swój kraj Helladą. Kryterium przynależności do społeczności greckiej było przede wszystkim posługiwanie się greckim językiem.

Wedle kryteriów językowych wyróżniamy pięć greckich grup dialektalnych: attycko-jońską (Attyka, część wysp Morza Egejskiego, Jonia), dorycką (Argolida, Lakonia i Messenia na Peloponezie, część wysp Morza Egejskiego, płd.-zach wybrzeże Azji Mniejszej), południowo-zachodnią (Elida, Achaja, Fokida, Lokryda, Etolia, Akarnania), eolską (Beocja, Tesalia, Eolia) i arkado-cypryjską (Arkadia, Cypr, Pamfilia). Różnice między plemionami nie ograniczały się do języka. W miastach doryckich społeczność obywatelska była podzielona na trzy plemiona (fyle), podczas gdy w jońskich zawsze na cztery. Jonowie obchodzili święto Apaturiów, Dorowie zaś święto Karnejów. Sami starożytni wywodzili najważniejsze grupy plemienne od mitycznych protoplastów-eponimów: Dorów od Dorosa, Eolów od Eola, Jonów od Jona. W epoce klasycznej podział plemienny miał niekiedy znaczenie polityczne: w czasie wojny peloponeskiej Ateńczycy odwoływali się do lojalności spokrewnionych z nimi Jonów przeciwko doryckiej Sparcie. Podział plemienny zaczął tracić na znaczeniu już w epoce hellenistycznej, by zaniknąć zupełnie w okresie późnoantycznym.

POCZĄTKI

Język grecki, mogący się pochwalić czterema tysiącami lat historii mówionej i trzema tysiącami pisanej, jest najprawdopodobniej najstarszym językiem w Europie. Greka pochodzi od języków indoeuropejskich, którymi posługiwały się ludy zamieszkujące basen Morza Śródziemnego, począwszy od III tysiąclecia p.n.e. W I połowie II tysiąclecia p.n.e. praojcowie współczesnych Greków - Achajowie osiedlili się w południowej części półwyspu Bałkańskiego i na otaczających go wyspach, przynosząc na te tereny nowy język. Z języka tego wyodrębniły się stopniowo dialekty: arkadyjski, cypryjski, eolski i joński,. Najstarsze teksty greckie zapisywano pismem linearnym B (ok. 1450-1200r.  p.n.e.), wzorowanym na minojskim piśmie A (ok. 1700-1450r. p.n.e.). O ile jednak pismo typu A do dzisiaj nie zostało odczytane, to pismo linearne typu B zostało odczytane przez angielskich uczonych M. Ventrisa i J. Chadwicka w 1953r. Pod koniec Wieków Ciemnych (ok. VIIIw. p.n.e.) Grecy przejęli alfabet fenicki, dodając do niego niezbędne im samogłoski. Spisano nim pierwsze dzieła literackie (dotychczas przechowywane w tradycji śpiewanej i recytowanej) - poematy epickie Homera ("Iliada" i "Odyseja"), dzieła liryczne Safony i Alkajosa z Lesbos.

GREKA KLASYCZNA I KOINE

W następnych wiekach (V-IVw. p.n.e), w związku z postępującą dominacją Aten, rozpowszechnił się dialekt ateński zwany Greką Attycką lub Klasyczną stając się językiem urzędowym i literackim całej Grecji. W Grece Klasycznej napisane zostały wielkie dzieła greckiej literatury klasycznej, a także pisma filozofów greckich.

Okres hellenistyczny i Wielka Kolonizacja odległych obszarów wiązała się z wprowadzeniem na te tereny greckiego języka, kultury i religii. Na bazie dialektu attyckiego, którym posługiwano się w Atenach (a także innych), rozwinęła się (na przełomie IV i IIIw. p.n.e.) nowa forma języka greckiego, tzw. Koine (greka potoczna), wspólna dla wszystkich obszarów zamieszkanych przez żywioł grecki. W Koine napisano później grecki przekład Nowego Testamentu, pisma Apostołów i pierwsze dokumenty Kościoła, a także literaturę piękną tego okresu. Przez następne wieki (okres bizantyjski) Koine rozwijał się, m.in. zapożyczając słownictwo z innych języków, podczas gdy Greka Klasyczna trwała niezmienna, głównie jako język nauczany w szkołach i na uniwersytetach. Grecka Koine objęła swym zasięgiem wschodnią część Cesarstwa Rzymskiego i stała się drugim językiem urzędowym cesarstwa. Język ten stał się podstawą języka średniogreckiego, używanego w cesarstwie bizantyjskim.

DEMOTIKI

Obok Greki Klasycznej i Koine (który był oficjalnym językiem Kościoła Ortodoksyjnego), po upadku Cesarstwa Bizantyjskiego powstał jeszcze jeden dialekt zwany Demotiki czyli greka ludowa (od demos - lud). Greka Demotiki wywodziła się z Peloponezu i ukształtowała w okresie niewoli tureckiej, stając się w tym czasie językiem potocznym większości Greków. Pierwsze dokumenty (poezja) pisane w Demotiki pojawiły się już w wieku XIV. Na początku wieku XIX Demotiki stała się już powszechnie używanym językiem literackim, szczególnie na Cyprze i Krecie.

KATHAREVOUSA

Coraz wyraźniejsza różnica pomiędzy różnymi odmianami języka będącymi w użyciu stała się szczególnie istotna w okresie wzrostu nastrojów niepodległościowych w Grecji pod koniec XVIII wieku. Język narodowy stawał się narzędziem politycznym w walce o wolność kraju. Zaistniała więc konieczność ujednolicenia języka gdyż równolegle istniały w użyciu trzy główne odmiany Greki: Klasyczna, Koine i Demotiki. Podjął się tego grecki patriota i lingwista Adamantios Korais (1748- 1833), tworząc nowy, sztuczny język nazwany Katharevousa (od katharos - czysty). Nawiązywał on do języka starogreckiego, oczyszczał dawny język z zapożyczeń, szczególnie tureckich, ale także zachodnioeuropejskich i słowiańskich, przywracał elementy dawnej składni. Katharevousa został zaakceptowany przez elity polityczne jako oficjalny język nowego, niepodległego państwa greckiego, utrzymując taki status aż do roku 1976.

NEOHELLINIKI (JĘZYK NOWOGRECKI)

Pomimo faktu, że językiem oficjalnym państwa greckiego był Katharevousa, pod koniec XIXw. nastąpił renesans Demotiki, który z języka mówionego stał się językiem literatów i elit. Z czasem przekształcił się on w Neohelliniki (język nowogrecki). Po I Wojnie Światowej Neohelliniki stał się podstawowym językiem w nauczaniu podstawowym, a Katharevousa pozostał językiem wykładowym w szkołach i na wyższych uczelniach. Język cały czas był obiektem sporów politycznych. Ugrupowania prawicowe optowały za Katharevousa, zaś lewicowe za Neohelliniki. W okresie rządów "czarnych pułkowników" (1967-1974) dyktatorzy wymuszali używanie jako języka oficjalnego i codziennego Katharevousy. Prasa, książki, oficjalne dokumenty, itp. były pisane tylko w tym języku. Po upadku dyktatury w 1976 oficjalnym językiem stał się język nowogrecki, jednak przez kolejne 20 lat w prasie i publikacjach występowała mieszanka Katharevousy i Neohelleniki. Ponieważ starsze książki, przepisy prawne, publikacje rządowe i dokumenty kościelne do teraz nie zostały w pełni przetłumaczone na nowogrecki, Grecy ciągle muszą posiadać znajomość Katharevousy. Katarevousa jest też nadal obecny na drogowskazach i tablicach ulicznych i może wprowadzać w błąd turystów, częściej jednak występują informacje w Neohelliniki lub dwujęzyczne.

Obecnie język grecki (nowogrecki) używany jest w Grecji kontynentalnej i na wyspach greckich, a także na Cyprze, w kilku wioskach włoskiej Kalabrii i licznych skupiskach Greków na emigracji, na wszystkich kontynentach.


Język grecki miał ogromny wpływ na kształtowanie się łaciny, szczególnie w dziedzinie nauki, filozofii i sztuki. Podobnie było później z innymi językami indoeuropejskimi (i nie tylko) - dużą część słownictwa tych języków stanowią wyrazy pochodzenia greckiego. Często nie zdajemy sobie sprawy, że słowa wyglądające na "rdzenie" polskie mają swój rodowód w Grecji.

Alfabet grecki przetrwał w prawie niezmienionej formie od czasów starożytnych. Używany jest obecnie nie tylko przez ludność mówiąca po grecku. Wykorzystywany jest także w wielu różnych dziedzinach nauki, do zapisu wzorów i formuł matematycznych, symboli fizycznych i technicznych.

 
     
 

w górę

 
 

© Paulina Gałęska 2003/2004 - Wszystkie prawa zastrzeżone