Grecja, Elada, Elas, Elliniki Dimokratia, Republika Helleńska

     
  "Każda książka żyje tyle razy ile została przeczytana" Andrzej Szczypiorski  
     
 

"Z bogami i bohaterami Grecji przyjaźnię się od bardzo dawna. Mam wrażenie, że znam ich dość dobrze i bez rażących omyłek potrafię odtworzyć zawiłe ich dzieje. Ale wiedza, którą rozporządzam, nie jest wiedzą uczonego... Mitologia wydaje mi się rozkosznym ogrodem, po którym trzeba chodzić stopą cichą i delikatną. Wolę radować się wonią rosnących tam kwiatów niż za cenę oberwanych płatków poznawać tajemnicę ich budowy..."    Jan Parandowski

Najstarszymi zachowanymi dziełami literatury greckiej są oparte na heksametrze daktylicznym epickie poematy Iliada i Odyseja. Powstały one około 700 jako ukoronowanie wielowiekowej tradycji ustnych pieśni układanych i przekazywanych przez aojdów, jednakże ich kunsztowność formalna i treściowa wskazuje, że są to już dzieła kultury pisma. Ich autorem miał być poeta o imieniu Homer, o którym sami Grecy nie potrafili nic pewnego powiedzieć. Homerowe arcydzieła znalazły wielu naśladowców. Stworzyli oni na przestrzeni VII i VI wieku cykl poematów dotyczących tych wątków mitu trojańskiego, które autor Iliady i Odysei pominął (poematy cykliczne; zachowały się tylko fragmenty).

Nieco później od Homera tworzył Hezjod, który użył tej samej epickiej formy do przedstawienia problematyki kosmo- i teogonicznej (Theogonia) oraz tematyki współczesnej, dając początek poezji dydaktycznej (Prace i dnie).

W VII i VI wieku nastąpiła prawdziwa eksplozja gatunków poetyckich, wszystkich ściśle powiązanych z ustnym wykonaniem: obok epickich hymnów (hymny homeryckie), pojawia się jamb (Archiloch), elegia (Kallinos, Tyrtajos, Mimnermos, Solon, Teognis), liryka indywidualna (Alkajos, Safona, Anakreont) i chóralna (Terpander, Alkman, Stesichoros, Ibykos). Wraz z rozwojem liryki wzrasta społeczna ranga poety na przełomie VI/V wieku poeci liryczni byli znakomicie opłacanymi profesjonalistami (Simonides, Pindar, Bakchylides z Kleos).

Jeszcze w pierwszej połowie VI wieku poezja, jako szlachetniejszy typ wypowiedzi, była uważana za właściwe medium wszelkich treści intelektualnych: formę wierszowaną przybiera wówczas zarówno publicystyka polityczna (Solon), jak i traktaty filozoficzne (Ksenofanes z Kolofonu). Około 550 pojawiają się pierwsze utwory pisane prozą: dzieło kosmogoniczne Siedmiokąt Ferekydesa z Syros i filozoficzny traktat O naturze Anaksymandra z Miletu. Z tego samego czasu pochodzą zapewne bajki prozą przypisywane Ezopowi. Około 500 Hekatajos z Miletu napisał Obejście świata (Periegesis ges), czym zainicjował gatunek historiograficzny.

V wiek to okres rozwoju prozy, która zyskała sobie w literaturze pełne prawo obywatelstwa, zwłaszcza jako gatunek właściwy dla narracji historycznych (Herodot, Tukidydes) i traktatów fachowych (wczesne dzieła Korpusu Hippokratejskiego). Poezja liryczna, ustąpiła pierwszeństwa nowej formie poetyckiej: dramatowi. W Atenach z fuzji liryki chóralnej i epickiej fabuły zrodziła się, i po wielu eksperymentach (Tespis, Frynichos) wspaniale rozkwitła, tragedia (Ajschylos, Sofokles, Eurypides). Równolegle do niej rozwinęły się dwa lżejsze gatunki dramatyczne: dramat satyrowy (jedyny zachowany w całości to Cyklop Eurypidesa) i komedia (komedia stara: Kratinos, Eupolis, Arystofanes). Wraz z sofistami pojawił się nowy gatunek literacki, który wywarł niezatarte piętno na kulturze antycznej retoryka. Gorgiasz z Leontinoj i Isokrates stworzyli teorię wymowy. Praktyka retoryczna jest reprezentowana przez stosunkowo licznie zachowane mowy z przełomu V i IV wieku (Isokrates, Antyfont, Andokides, Lysias, Isaios).

Wiek IV to czasy dominacji prozy. Obok narracji historycznych (Ksenofont, Efor, Teopomp) i rozmaitego typu pism fachowych pojawia się filozoficzny dialog (Platon), monolog (Arystoteles) i apologia (Ksenofont, Platon, Isokrates). W 2. połowie stulecia nadal kwitnie retoryka (Demostenes, Aischines z Sfettos i Hyperejdes). Równocześnie podupadł teatr; ani tragedia ani komedia (komedia średnia) nie wydały w tym stuleciu niczego, co dorównywałoby osiągnięciom wieku poprzedniego. W epoce hellenistycznej możemy mówić o pojawieniu się kultury książkowej. Poezja staje się uczona i traci kontakt z kontekstem wykonawczym (Kallimach, Teokryt). Odradza się epos dydaktyczny (Aratos z Soloj). W III wieku poezja podupada. Równocześnie prymitywizuje się teatr. Obok komedii (komedia nowa; Menander) pojawia się mim (Herondas z Kos). Proza hellenistyczna, kontynuowała wszystkie ważniejsze gatunki literackie poprzedniej epoki, lecz znamy z niej głównie tytuły. Do nielicznych zachowanych dzieł należą historyczne narracje Polibiusza, Dionizjusza z Halikarnasu i Diodora Sycylijczyka. Z nowych gatunków wymienić należy list literacki, zrodzoną w szkole perypatetyckiej biografię i cynicką diatrybę.

Epoka hellenistyczna nie wydała wprawdzie wielu dzieł na miarę epoki poprzedniej, ale to wówczas ukształtowała się filologia jako dyscyplina naukowa zajmująca się badaniem literatury i powstały pierwsze biblioteki z prawdziwego zdarzenia (Aleksandria, Pergamon). Pierwszy okres panowania rzymskiego (do ok. 70 n.e.) był bodaj najgorszym okresem dla greckiej literatury, niemal nic się też z niego nie zachowało; wyjątek stanowi geograficzny traktat Strabona. Wraz z Dionem z Prusy i Plutarchem rozpoczyna się w literaturze epoka nazwana drugą sofistyką, której naczelnym hasłem był powrót do kultury klasycznej. Nastąpiło odrodzenie retoryki (Herodes Attyk, Eliusz Arystydes) i filozoficznego dialogu (Lukian). Pewien renesans przeżyła historiografia (Appian, Arrian). Owocem antykwarycznego zainteresowania przeszłością był przewodnik po Helladzie Pauzaniasza. Z gatunków nie mających korzeni klasycznych uprawiano romans (Longos z Lesbos).
W II stuleciu n.e. grecka literatura pogańska zaczęła ustępować coraz bardziej pola literaturze chrześcijańskiej. Z zachowanych dzieł powstałych po 200 należy wymienić mowy Libaniosa i Dionysiaka Nonnosa.

LITERATURA WSPÓŁCZESNA O STAROŻYTNEJ GRECJI

Na tej stronie znajdziesz znane mi książki, które polecam nie tylko ze względu na ich treść, ale sposób przekazania wiadomości o Starożytnej Grecji i Rzymie. Mnie one zaczarowały, otworzyły przede mną świat mitologii jakiego jeszcze nie znałam. Po prostu wpadłam na maksa! Z pewnością jest to coś o wiele bardziej interesującego niż kolejna nudna lekcja prowadzona przez nauczyciela, który nie ma o tym zielonego pojęcia, a do tego próbuje coś wtłoczyć do tych naszych opornych mózgownic. Przeczytaj, sam się przekonasz czy to cię kręci, czy raczej na ciebie to nie działa. Zachęcam do lekturki przed kominkiem.

 
     
 

To wydanie zawiera najważniejsze mity i legendy starożytnej Grecji i Rzymu. Opowiedziane są one pięknym, wyrafinowanie prostym językiem. Mity nie tylko przemówiły do młodych czytelników, dla których były głównie przeznaczone, ale w formie nadanej im przez autorkę stały się orginalnymi utworami, częścią naszego dorboku kulturalnego, żywą w świadomości ogółu. Książka ta jest synonimem przybliżania kultur starożytnej Grecji i Rzymu oraz upowszechniania ich wartości jako korzeni europejskiej tradycji humanistycznej.

 
     
 

Jest to najbardziej znana książka Jana Parandowskiego. Zyskała kilkanaście wydań i od dawna pozostaje w kanonie lektur polskiej inteligencji. Mitologia należy do dzieł, z których- jak pisał autor o pracach swego mistrza, wybitnego znawcy świata antycznego, Tadeusza Zielińskiego "nie tylko można się czegoś nauczyć, ale można się też przy nich czymś stać". Czas nie naruszył autorytetu, jaki się w tej książce objawia, a że Parandowskiego pociągała starożytność dionizyjska- żywiołowa i zmysłowa, nawet niecierpliwi czytelnicy Mitologii przekonują się raz po raz, że dawka nieśmiertelności nie musi być dawką nudy.

 
     
 

Obszerna monografia znanego badacza Grecji starożytnej obejmuje historię Grecji od pradziejów, od wędrówek plemion na terenach późniejszej Grecji do czasu podboju państwa przez Aleksandra. Autor nie ogranicza się tylko do przedstawienia dziejów politycznych, ale uwzględnia w szerokim zakresie rozwój greckiej myśli, kształtowanie się filozofii, sztuki, instytucji państwowych i urządzeń społecznych. Książka o poważnych wartościach naukowych dostępna jest również szerszym kręgom czytelników ze względu na żywą, barwną relację, swego rodzaju zajmującą opowieść o dziejach Grecji na przestrzeni wieków. Nicholas Geoffrey Lampriere Hammond, wybitny historyk angielski, kilka lat spędził w Grecji, poświęcając jej wiele badań i studiów.

 
     
 

Jest przeznaczony przede wszystkim dla młodzieży szkolnej, ale może być także przydatny starszym Czytelnikom, których interesują opowieści o bogach i bohaterach starożytnej Grecji i Rzymu. Głównym celem autora było napisanie dla uczniów szkół ponadpodstawowych i starszych klas szkół podstawowych przewodnika, który byłby im pomocny w nauce literatury, historii, czy plastyki, gdzie nieustannie występują postacie i wątki mitologiczne. Opracowanie, które autor oddaje młodym Czytelnikom, jest pierwszym polskim nowoczesnym słownikiem mitologii greckiej i rzymskiej. Słownik zawiera w ogromnej większości hasła osobowe, pewną liczbę haseł rzeczowych, główne wersje mitów. Autor opracował ponad 1000 haseł, ułożonych w porzadku alfabetycznym, zawierających informacje niezbędne do właściwego rozumienia zjawisk literackich i artystycznych z kręgu starożytnej i nowożytnej kultury europejskiej.

 
     
  "Jak lustro jest tym, co odbija kształty, tak przeszłość jest środkiem do poznania teraźniejszości" Sima Qian  
     
 

w górę

 
 

© Paulina Gałęska 2003/2004 - Wszystkie prawa zastrzeżone