Grecja, Elada, Elas, Elliniki Dimokratia, Republika Helleńska

     
 

gimnazjon w Olimpii, II w.p.n.e. gimnazjon w Olimpii, II w.p.n.e.

Jednym z najciekawszych i najoryginalniejszych zjawisk w kulturze greckiej był sport. Wprawdzie we wszystkich społeczeństwach ludzie młodzi uprawiali ćwiczenia mające na celu wyrobienie sprawności fizycznej, a osiągnięcia w tej dziedzinie sprawiały im satysfakcje, jednak tylko w Grecji organizowano zawody. Ich uczestnicy walczyli ze sobą na oczach licznej publiczności, wedle ustalonych z góry surowo przestrzeganych reguł. Zwycięstwa osiągnięte w toku takiej rywalizacji były powodem do dumy i sławy nie mniejszej, niż bohaterskie czyny na wojnie.

Zawody sportowe odbywały się w ramach świąt ku czci bogów. Ich uczestnicy ofiarowywali im swój trud, zwycięstwo według powszechnego przekonania było nie tylko efektem ich sprawności ale i darem bożym. Każde Państwo organizowało przy różnych okazjach zawody. Tylko nie które z nich ściągały zawodników i widzów z szerszego geograficznego kręgu. Najważniejsze Igrzyska odbywały się w od roku 776 p.n.e. co cztery lata w Olimpii; sławne były także zawody w Delfach, Koryncie, Argolidzie  Zwycięzcy otrzymywali w darze niekiedy przedmioty o pewnej na ogół niewielkiej wartości (np. dzbany z oliwą w Atenach), najczęściej jednak wręczano im nagrody symboliczne w postaci wieńca (w Olimpii z gałązek oliwnych, w Delfach laurowych, w Koryncie z ususzonych liści selera). Najsłynniejsze igrzyska teatralne odbywały się w Atenach ku czci Dionizosa (od poł. VI w. p.n.e.) w tzw. Wielkie Dionizje (w marcu) i trwały 3 dni, trzech zaś uczestniczących w nich autorów prezentowało po 3 tragedie i dramat satyrowy; jeden dzień poświęcono komedii; od poł. V w. p.n.e. agony teatralne odbywały się również w grudniu w trakcie Lenajów; nagrodę stanowił trójnóg; takie zmagania dramatopisarzy były powszechne w okresie hellenistycznym.

Uroczystościom religijnym w starożytnej Grecji towarzyszyły często festiwale (występy poetów, śpiewaków, aktorów) oraz zawody sportowe. Wśród wielu takich imprez, największą sławę zdobyły igrzyska odbywające się w Olimpii, ku czci Zeusa. Pierwszy udokumentowany opis igrzysk, z 776r. p.n.e., znaleźć można w Illiadzie Homera. Prawdopodobnie igrzyska takie odbywały się już wcześniej, jednak nie zostało to odnotowane. Stąd też rok 776 p.n.e. uznawany jest za datę powstania Igrzysk Olimpijskich, a także za pierwszy udokumentowany fakt historyczny w dziejach Grecji. Igrzyska odbywały się co cztery lata, przy czym 4-letni okres pomiędzy kolejnymi igrzyskami nazywano olimpiadą. Na czas trwania igrzysk obowiązywało w Grecji olimpijskie zawieszenie broni i prawo pokoju bożego - ekechejria - zapewniające bezpieczeństwo uczestnikom i widzom. Pogwałcenie ekechejrii traktowane było jak świętokradztwo i zdarzało się niezwykle rzadko (karane to było najczęściej grzywną). Początkowo igrzyska trwały jeden dzień, ale w miarę wzrostu liczby dyscyplin czas zawodów wydłużał się.

Prawo do udziału w zawodach mieli tylko wolni obywatele greccy (później helleńscy), o nieposzlakowanej opinii, nie karani za zbrodnie (morderstwa). Uczestniczyć mogli tylko mężczyźni i to zarówno jako zawodnicy jak i widzowie - kobietom za próbę oglądania igrzysk mogła grozić nawet kara śmierci. Zawodnicy oceniani na podstawie wyglądu zewnętrznego startowali w dwóch grupach: juniorów i seniorów. Przez 10 miesięcy poprzedzających igrzyska zobowiązani byli do intensywnych treningów. Przez ostatni miesiąc ćwiczyli w Olimpii pod okiem doświadczonych instruktorów. Obowiązywały ich także specjalne rygory. Zamiast mięsa spożywali tylko ser, nie wolno im było pić wina itp.

Najważniejszym punktem igrzysk były konkurencje sportowe. Początkowo w Olimpii jedyną dyscypliną był bieg na jeden stadion (192,28m). Pierwszym znanym zwycięzcą był Koroibos, kucharz z pobliskiego Elis - wygrał on bieg na pierwszych igrzyskach. Z czasem doszły kolejne dyscypliny. W VIIw. p.n.e. było już ich dziesięć:

Bieg krótki (dromos) - na długości stadionu, odpowiednik współczesnych sprintówzapalenie znicza olimpijskiego
Bieg podwójny (diaulos)- bieg na podwójnej długości stadionu
Bieg długodystansowy (dolichos) - bieg na długości 7-24 stadionów
Pięciobój (pentathlon) - składał się z: biegu, skoku, rzutu dyskiem i oszczepem, zapasów
Walka na pięści (pygme) - początkowo gołe pięści, potem okryte rzemiennymi "rękawicami"
Zapasy (pale) - pierwowzór współczesnych zapasów klasycznych
Zapasy w stylu wolnym (pankration) - połączenie walki na pięści i zapasów, dozwolone było też kopanie
Bieg w zbroi (hoplites) - bieg w kompletnej zbroi ciężkiej piechoty greckiej
Wyścigi rydwanów - otwarty dwukołowy pojazd zaprzęgnięty w 4 konie (najczęściej)
Wyścigi konne - jeździectwo
Zawody trębaczy i heroldów - konkurencje mało sportowe....

Początkowo zwycięzcy w każdej konkurencji otrzymywali nagrody symboliczne - gałązkę palmową po zakończeniu konkurencji i wieniec oliwny na zakończenie igrzysk. Nagradzano tylko zdobywców pierwszego miejsca. Z czasem zawodnicy zaczęli reprezentować miasta-państwa - pojawił się nacjonalizm i zawodowstwo. Zmieniły się też nagrody - zwycięzcy byli hojnie nagradzani przez sponsorujące je miasta-państwa. Specjalnym ceremoniałem była dekoracja zwycięzców. Po zakończeniu wszystkich konkurencji herold ogłaszał imię wygrywającego i jego ojca oraz nazwę miejscowości, z której pochodził, a następnie zakładano mu na głowę wieniec oliwny. Tradycja nakazywała, by gałązki pochodziły ze starej, świętej oliwki rosnącej na zachód od świątyni Zeusa, ścinał je młody chłopiec złotym nożem. Wyrażano w ten sposób fakt, że nagroda pochodzi od Zeusa, a nie od ludzi. Po dekoracji nagrodzeni w towarzystwie delegacji ze swoich miast składali ofiary na ołtarzach bóstw oraz dary dla świątyni. Na zakończenie igrzysk organizatorzy wydawali ucztę z udziałem wszystkich olimpijczyków. Nazwiska sportowców umieszczano w specjalnych spisach. Wielokrotny zwycięzca, oprócz wieńca oliwnego i ewentualnej nagrody, miał prawo do posiadania swego posągu w Olimpii.

medal igrzysk olimpijskichCelem Igrzysk było wyłonienie indywidualnych zwycięzców każdej konkurencji. Zawodnicy przychodząc na metę biegów jako drudzy lub trzeci nie byli w ogóle brani pod uwagę. Ten nacisk na zwycięstwo najlepszego uczestnika w danej grupie tłumaczy nam obojętność antycznego sportu wobec rekordów oraz nieistnienie konkurencji zbiorowych.

Greckie Igrzyska Olimpijskie organizowane były prawie 300 razy - do 393r. n.e., kiedy to cesarz Teodozjusz I Wielki, zakazał ich organizowania, traktując je jako kultywowanie zwyczajów pogańskich. Jednak Olimpia do dnia dzisiejszego wiąże się z Igrzyskami Olimpijskimi. Od 1936r. ogień olimpijski wzniecany jest każdorazowo w ruinach świątyni Hery w Olimpii za pomocą skupionych promieni słonecznych. Następnie przenoszony jest sztafetą biegaczy na miejsce igrzysk.

Ćwiczenia fizyczne zajmowały ważne miejsce w życiu mężczyzn, były jednym z ważniejszych elementów wychowania, uprawiano je i po osiągnięciu wieku dojrzałego. Każde miasto miało przynajmniej kilka gimnazjów, czyli terenów przystosowanych do tego celu.

 
 

w górę

 
 

© Paulina Gałęska 2003/2004 - Wszystkie prawa zastrzeżone