Grecja, Elada, Elas, Elliniki Dimokratia, Republika Helleńska

     
 


Ajschylos

AJSCHYLOS, ESCHYL (525-456 p.n.e.), tragediopisarz grecki, pochodzący z Eleusis koło Aten, uważany za twórcę tragedii klasycznej. Brał udział w wojnach perskich, w bitwie pod Maratonem (490 p.n.e.), Salaminą (480 p.n.e.) i Platejami (479 p.n.e.). W ostatnich latach życia, wskutek konfliktu z władzami Aten i oskarżenia o zdradzenie tajemnic misteriów, uszedł na Sycylię. Zmarł w Geli. Był wielokrotnym zwycięzcą zawodów dramatycznych (po raz pierwszy 484 p.n.e.). Napisał 70 tragedii i 20 dramatów satyrowych. W całości zachowało się 7 sztuk: Błagalnice, Persowie, Prometeusz skowany, Siedmiu przeciw Tebom oraz trylogia Oresteja (Agamemnon, Ofiarnice, Eumenidy). Ajschylos czerpał tematy głównie z eposów i tzw. poetów cyklicznych (objaśniających i uzupełniających w swoich utworach dzieł). Zajmował się problematyką moralną i religijną, tajemnicą losu i postępowania człowieka, walczącego z przeznaczeniem, namiętnościami i wolą bogów. Podkreślał rolę pychy (hybris) w ludzkich nieszczęściach i odpowiedzialność za winy. Cierpienie, wynikające z klęsk życiowych, uczy według niego umiaru w postępowaniu i jest jedyną szkołą życia. Ajschylos wprowadził do dramatu innowacje: drugiego aktora, prolog, opisy i opowiadania przedstawiające wydarzenia spoza sceny. Ograniczył rolę chóru na rzecz dialogu. Był popularny wśród współczesnych i potomnych (wpływ na Senekę Młodszego). Znany w renesansie, największe uznanie zyskał w końcu XVIII wieku i w okresie romantyzmu, kiedy, pod wpływem Prometeusza skowanego, powstało i upowszechniło się w literaturze pojęcie prometeizmu. Pierwsze polskie tłumaczenie tragedii Ajschylosa powstało 1873 (Z. Węclewski), późniejsze, m.in. J. Kasprowicza (1931) i S. Srebrnego (1954).

 
     
 

  Anakreonta

ANAKREON(T) (VI w. p.n.e.)- grecki poeta liryczny pochodzący z wyspy Teos w Azji Mniejszej; autor pieśni miłosnych o zróżnicowanej metryce, epigramów i elegii zachowanych w 15 fragmentach; dał początek formie literackiej zwanej anakreontykiem (pogodny wiersz o tematyce miłosnej lub biesiadnej).

  

 
     
 


Archimedes

ARCHIMEDES Z SYRAKUZ (ok. 287-212 p.n.e.)- najwybitniejszy fizyk i matematyk starożytnej Grecji, jeden z największych uczonych wszechczasów, pochodzący z Sycylii. Opracował wzory na pole powierzchni i objętość walca, kuli i czaszy kulistej oraz rozważał objętości paraboloidy, hiperboloidy i elipsoidy obrotowej. Poprawnie oszacował wartość liczby π, którą oznaczył pierwszą literą greckiego wyrazu "perímetros" - obwód koła. Wprowadził pojęcie siły, podał zasadę dźwigni. Na dowód, że prawo dźwigni działa zwodował największy okręt ówczesnego świata stosując kołowrotek i układu wielokrążków. Wynalazł udoskonalony wielokrążek i tzw. śrubę Archimedesa, którą stosuje się do dziś w Egipcie. Służy do nawadniania pól. To o Archimedesie właśnie krąży legenda, że wypadł pewnego dnia nagi na ulicę krzycząc EUREKA! A dlaczego? Otóż Archimedes zażywając kąpieli nagle doznał olśnienia. Zauważył bowiem, że gdy wchodzi do wanny poziom wody się podnosi. Można się domyślać, że Archimedes eksperymentował wkładają do wody to jedną nogę to obie, i odkrył pewną prawidłowość, taką mianowicie, że ciało zanurzone w wodzie wypiera jej tyle ile waży. Potem tylko uogólnił, dowiódł i mamy prawo Archimedesa. Stąd ta EUREKA (znalazłem!). A prawo Archimedesa brzmi: "na ciało zanurzone w płynie (cieczy lub gazie) działa siła wyporu, równa ciężarowi wypartego przez nie płynu". Eksperymenty w wannie pozwoliły uczonemu mężowi rozwiązać problem praktyczny, przed którym postawił go władca. Otóż miał on wydać opinię czy korona wykonana dla króla jest ze szczerego złota, czy też król został oszukany, co podejrzewał. Archimedes rozwiązał zadanie stosując swoje prawo bez naruszenia korony.  Był również konstruktorem machin wojennych, wykorzystanych do obrony Syrakuz przed Rzymianami w latach 214-212 p.n.e., podczas II wojny punickiej. Archimedes zginął pchnięty włócznią przez rzymskiego legionistę, gdy kreślił na piasku figury geometryczne. Być może obmyślał nowe wynalazki. Zachowane prace Archimedesa: O ciałach pływających, Elementy mechaniki, O kuli i walcu, O figurach obrotowych, O kwadraturze odcinka paraboli, O metodzie, O ślimacznicach, Liczba ziarnek piasku (przedstawił tu możliwość tworzenia dowolnie wielkich liczb na przykładzie wypełnienia piaskiem Wszechświata jako wydrążonej kuli).

 
     
 


Arystofanes

ARYSTOFANES (ok. 445 - ok. 385 p.n.e.)- komediopisarz grecki (ateński), głównie przedstawiciel tzw. komedii starej (satyry politycznej). Występował przeciwko zaborczej polityce Aten i przeciwko wojnie rujnującej kraj (tworzył w czasie wojny peloponeskiej), atakował działalność pedagogiczną sofistów jak również Sokratesa, ukazując ich demoralizujący wpływ na młodzież. Zajmował się też problematyką kobiecą i literacką. Komedie Arystofanesa odznaczają się bogactwem środków artystycznych (realizm, parodia, fantastyka). Napisane zostały czystym dialektem attyckim, stając się wzorem dla późniejszych attycystów (attycyzm). Z 45 utworów zachowało się 11sztuk m.in.: Acharnejczycy, Rycerze, Chmury, Osy, Pokój, Ptaki, Tesmoforie, Lizystrata, Żaby, Sejm niewieści, Plutos. Komedie Arystofanesa podobnie, jak prawie 2000 lat później utwory Moličra, są kopalnią wiedzy o czasach, obyczajach i ludziach współczesnych autorowi. Pierwsze polskie przekłady jego dzieł powstały w połowie XIX wieku. Główne wydania polskie: Wybór komedii (1955), Komedie (1962), Komedie wybrane (1977), Trzy komedie (1979).

 
     
 

Arystoteles

ARYSTOTELES ZE STAGIRY (384-322 p.n.e.)- filozof, najwszechstronniejszy z myślicieli greckich, uczeń Platona, nauczyciel Aleksandra Wielkiego; założyciel własnej szkoły filozoficznej Likejon (perypatetycy). Był filozofem o bardzo szerokich zainteresowaniach o czym świadczą jego dzieła. W przeciwieństwie do Platona, realista zaprzeczający istnieniu świata idei, a nawet gdyby takowy istniał na nas nie ma żadnego wpływu. odrzucił istnienie idei samych w sobie; rzeczywistościami, substancjami są rzeczy jednostkowe, pojęcia ogólne należą natomiast do orzeczników, do tego, co wypowiadamy; nie ma "człowieka w ogóle", są tylko pojedynczy ludzie i w każdym człowieku istnieje to co ogólnoludzkie, wspólne z innymi ludźmi i to co indywidualne, co różni go od pozostałych ludzi (to, co ogólne, pojęcie, jest tylko istotą rzeczy tkwiącą w nich samych); poznanie jakiegoś przedmiotu jest dla Arystotelesa uchwyceniem jego "istoty", którą wyraża najbliższe nadrzędne pojęcie rodzaju, pod które dany przedmiot podpada, a więc to, które oznacza jego rodzajową istotę ogólną, i przez różnicę gatunkową nadającą mu indywidualną odrębność. Ale dla Arystotelesa ostatecznym celem poznania nie jest wiedza o tym, że rzeczy są takie jakie są, ale dlaczego są takie, jakie są. Wyróżnił cztery rodzaje przyczyn: materialną, formalną, celową i sprawczą. Terminologia materia - forma zakłada, że każdy materiał jest kształtowany przez aktywnie formujący czynnik, formę. Proces ten nie ma charakteru przypadkowego czy mechanistycznego ale jest zdeterminowany celem. Tak więc każda przyczyna formalna zakłada przyczynę sprawczą, identyczną z ostatecznym celem spowodowanego przez nią rozwoju. Dla Arystotelesa świat układa się stopniami w szereg, na którego początku jest "materia pierwsza", która jest czystą możliwością a na końcu czysta forma, będąca czystą aktywnością. Koncepcja ta zakładała istnienie "pierwszego poruszyciela", od którego pochodzi pierwszy impuls do kształtowania materii. Jest nim bóg, który wprawił świat w ruch i na tym skończyła się jego rola. Nie ingeruje w bieg świata i świat nie może na niego wpłynąć. Ten wątek filozoficzny Arystotelesa rozwinie św. Tomasz z Akwinu, a arystotelizm stanie się źródłem inspiracji dla filozofii chrześcijańskiej.   W swoim systemie filozoficznym Arystoteles po raz pierwszy zastosował dowodzenie, zapoczątkował empiryczne (doświadczalne) metody badań przyrodoznawczych, stworzył podstawy rozwoju wielu nauk m.in. logiki, biologii, metafizyki (nauka badająca to co leży poza naturą). Próbował pogodzić idealistyczne i materialistyczne wątki w myśli greckiej, tworząc tzw. filozofię "złotego środka" - umiarkowanego realizmu. W etyce propagował utrzymanie właściwej miary we wszystkim, tzw. złoty środek. I tak niewłaściwa jest rozrzutność, ale i skąpstwo, pracoholizm, ale i lenistwo, brawura i tchórzostwo. Są to skrajności, których należy unikać. Istnieją cnoty, które nie mają skrajności, tak jak sprawiedliwość. Nie można być tylko trochę sprawiedliwym. Najwyższym dobrem jest osiągnięcie szczęścia. Ale jak to zrobić? Rady Arystotelesa są następujące: "Medem agan" - nie przesadzaj w niczym. Zachowując umiar, kierując się rozumem, panując nad namiętnościami, żyjąc we wspólnocie (koniecznie!), osiągniesz szczęście.

  • poznaj samego siebie - tzn. namiętności, które tobą kierują, upodobania, potrzeby,
  • znajdź złoty środek - dla rozrzutnego będzie on bliżej skąpstwa, dla tchórza bliżej brawury...
  • rozpocznij ćwiczenia - ćwicz cnoty tzn. trzymaj się złotego środka,
  • z ćwiczeń musi wyniknąć przyzwyczajenie - tzn., że czynności, które do tej pory nie sprawiały nam przyjemności teraz są jej źródłem.

Dzieła Arystotelesa zwykło dzielić się na: pisma logiczne (Kategorie, Analityki, Topiki), pisma przyrodnicze (Fizyka, O niebie, Zoologia, Meteorologia), filozofia pierwsza (Metafizyka), pisma etyczne (Etyka nikomachejska, Etyka eudemejska), pisma polityczne (Polityka), pisma poetyckie (Poetyka, Retoryka); większość pism Arystotelesa nie była przeznaczona do publikacji, są to zredagowane (głównie przez Andronika z Rodos) jego notatki do wykładów.

 
     
 


Demokryt z Abdery

DEMOKRYT Z ABDERY (ok.460-370 r.p.n.e.)- grecki filozof, twórcą atomizmu. Wszystko jest zbudowane z atomów, które są wieczne, niepodzielne i niezmienne. Ludzie również są atomami. Różnorodność rzeczy powstaje z różnych układów atomów. Rzeczy giną, bo choć same atomy są wieczne, ale ich układy ulegają rozpadowi. "Jedne światy rosną, inne znajdują się w stanie rozkwitu, jeszcze inne ulegają zagładzie." Poza atomami i próżnią nie ma w zasadzie nic stałego. Demokryt całe swoje życie podporządkował zdobyciu wiedzy. Wiele podróżował. Zwiedził Egipt, Babilonię, Persję, Indie czyli cały ówczesny cywilizowany świat. Efektem tych podróży, nauk pobieranych od mędrców w różnych krajach i własnej pracy badawczej powstał system obejmujący całokształt ówczesnej wiedzy. Demokryt w swoim wyjaśnianiu świata pominął bogów. Społeczeństwo, prawa, moralność są wytworem czysto ludzkim, oparte na "wzajemnym układzie".  Żyjąc we wspólnocie nie należy krzywdzić innych, aby samemu nie zostać skrzywdzonym. Trzeba panować nad emocjami i pragnieniami, bo "z dobra wyrasta zło, jeśli ktoś nie umie dobrem kierować i właściwie się nim posługiwać." Umiar, powściągliwość w zaspokajaniu zmysłów i szacunek dla dóbr duchowych - oto zalecenia Demokryta. System stworzony przez Demokryta był racjonalistyczny, materialistyczny i laicki. Jego nauki przetrwały wieki. Boecjusz określił Demokryta mianem "Arystotelesa przed Arystotelesem".

 
     
 


Eratostenes z Cyreny

ERATOSTENES Z CYRENY (KYRENY) (ok. 276-196 p.n.e.)- zwany Beta (Drugi), sam zwał się Filologiem. Znakomity uczony i literat związany z Biblioteką Aleksandryjską i Muzeum. Kierownik Biblioteki. Twórca geografii fizycznej i matematycznej (szereg skomplikowanych obliczeń m.in. ustalenie długości południka ziemskiego, wyznaczenia kąta ekliptyki do równika niebieskiego). Stworzył nową metodę pomiarów szerokości geograficznej na podstawie danych astronomicznych. Twierdził, że płynąc na zachód od Gibraltaru, można dotrzeć do Indii. Podstawowe dzieła: Geographica (zachowane we fragmentach), Calasterismi - opis konstelacji, Peri komodias, gdzie zajął się badaniami chronologicznymi dotyczącymi Homera i ustalił datę zdobycia Troi na 1184 p.n.e. (bardzo bliskie prawdy). Pisał też poezje.

 
     
 


Euklides

EUKLIDES Z ALEKSANDRII (ok. 365 - ok. 300 p.n.e.)- grecki matematyk, fizyk i filozof żyjący w Aleksandrii. Autor dzieła Elementy geometrii, które stały się kanonem nauczania geometrii w szkole przez prawie 2000 jako podręcznik. Elementy składają się z 13 ksiąg, w których autor zawarł całą wiedzę matematyczną swoich uczonych poprzedników. Tamże wyłożone zostało twierdzenie, którego autorstwo przypisuje się samemu Euklidesowi. Oto ono:
"Pole kwadratu zbudowanego na wysokości trójkąta prostokątnego poprowadzonej z wierzchołka kąta prostego jest równe polu prostokąta o bokach równych odcinkom, na które ta wysokość dzieli przeciwprostokątną" Usystematyzował całość ówczesnej wiedzy matematycznej. W swych pracach z optyki sformułował prawo załamania i zasadę prostoliniowego rozchodzenia się światła. Jest również autorem dzieła z astronomii i teorii muzyki. Euklides wykładał w Szkole Aleksandryjskiej. Był płodnym pisarzem, na co wskazuje nawet objętość "Elementów". O jego życiu niewiele wiadomo.

 
     
 


Eurypides

EURYPIDES (480 -ok. 406 p.n.e.) - najmłodszy z trójki wielkich (obok Sofoklesa i Ajschylosa) tragików greckich; miał napisać 92 dramaty, z których do naszych czasów zachowały się m.in. Alkestis, Andromacha, Bachantki, Błagalnice, Elektra, Fenicjanki, Hekabe, Herakles, Heraklidzi, Ifigenia w Aulidzie, Ion, Medea, Orestes, Trojanki i dramat satyrowy Cyklop. Pozostawał w bliskim kontakcie z filozofami (Sokrates, Anaksagoras, sofiści). W swej twórczości Eurypides upowszechnił myśli i hasła sofistów. Po raz pierwszy zajął się studiowaniem charakterów ludzkich dając tym samym podwaliny do rozwoju tragedii psychologicznej. Po raz pierwszy również wprowadził w swoich sztukach monologi ukazujące wewnętrzny świat przeżyć bohaterów oraz interwencję bogów w trudne sprawy śmiertelników. W jego dramatach chór traci na znaczeniu, a coraz większego znaczenia nabiera psychologiczna charakterystyka postaci i psychologiczna motywacja ich działań; okazał się mistrzem w tworzeniu postaci kobiecych. U widzów ateńskich nie znalazł wielkiego uznania, ale następne pokolenia ceniły go wyżej niż poprzedników. W Europie znany od XV wieku. Wywarł duży wpływ na teatr europejski.

 
     
 


Heraklit z Efezu

HERAKLIT Z EFEZU (ok. 540-480 p.n.e.)- filozof grecki, ojciec dialektyki. Przedstawiciel tzw. jońskiej filozofii przyrody. Dzieło jego (z którego zachowało się 130 fragmentów) składało się z trzech traktatów: kosmologicznego, politycznego i teologicznego. W przeciwieństwie do Parmenidesa i eleatów (niezmienność) za praprzyczynę uznał ciągłe stawanie się i przemijanie. Za podstawę i zasadę istnienia Wszechświata uważał ogień i jego przemiany.  Teoria powszechnej zmienności nazywa się heraklityzmem lub wariabilizmem. Jest to pierwsza wielka koncepcja wprowadzona do filozofii przez Heraklita. Twierdził: panta rei (Wszystko płynie), nic nie trwa wiecznie. Był przekonany o zmienności i zjawiskowości w świecie: Nie można dwa razy wejść do tej samej rzeki, jej wody bowiem się zmieniają, ciągle płyną. Nic nie istnieje bez swego przeciwieństwa, tak jak dzień i noc, jawa i sen, życie i śmierć. Jednocześnie między różnymi przeciwieństwami nie ma wyraźnych granic, wszystko się przenika, jest względne, relatywne.  Heraklit był pierwszym filozofem, który "szukał samego siebie", który rozmyślał nad sobą, a nie tylko nad przyrodą, i przyrodę rozumiał poprzez analogię do własnych przeżyć. Heraklit był również pierwszym filozofem, który mówił o rozumie działającym we wszechświecie. Pogląd o rozumności wszechświata jest drugą wielką koncepcją jaką filozofia zawdzięcza Heraklitowi. Logos (rozum kosmiczny) kieruje wszystkimi przemianami. Jest on jednością przeciwieństw. Mądrość polega na poznaniu logosu. Logos jest tożsamy z bogiem. Nie wystarczy dużo wiedzieć, ażeby być człowiekiem mądrym.

 
     
 


Herodot

HERODOT, HERODOS Z HALIKARNASU (ok. 485-ok. 425 p.n.e.)- grecki historyk z Azji Mniejszej, zwany przez Cycerona ojcem historii, podróżnik. Gorący rzecznik demokracji. Autor licznych opisów podróży, jak też materiałów historycznych, etnograficznych i geograficznych. Herodot zasłynął jako autor pierwszego wielkiego dzieł historycznego opisującego wojny grecko-perskie. Wiele podróżował, interesowały go obyczaje Greków i ich wrogów, Persów. Herodot był tolerancyjny, miał otwarty umysł. Jego Historia pozostaje do dziś bogatym źródłem wiedzy o dziejach Greków w okresie od 550 do 479 roku p.n.e. Dzieje zawiera opis ekspansji Persji pierwszych Achemenidów, wypraw na Grecję zakończonych klęską pod Platejami (479 p.n.e.).

 
     
 


Hipokrates

HIPOKRATES, HIPPOKRATES (ok. 460-377 p.n.e.)- lekarz grecki z Kos, ojciec medycyny, najważniejszy przedstawiciel szkoły lekarskiej z wyspy Kos. Pochodził z rodziny Asklepiadów (Asklepiades), którzy z pokolenia na pokolenie przekazywali umiejętności leczenia. Sztuki tej Hipokrates nauczył się od swojego ojca. Wiele podróżował, leczył i uczył się leczyć od innych. Pisma przypisywane jego autorstwu zostały zebrane dopiero 100 lat po jego śmierci. Powstał wtedy tzw. Corpus Hippocraticum, gdzie szereg tekstów nie pochodzi od Hipokratesa, a autorstwo kilku jest wątpliwe. Do najważniejszych zaliczyć można: Aforyzmy (doczekały się tłumaczeń na różne języki i wielu komentarzy), Prognozy koskie (suma wiedzy lekarskiej tamtych czasów), Przysięga (kanon etyki lekarskiej aktualny do naszych czasów). Prócz tego był autorem pism o geografii lekarskiej, anatomii, patologii, chirurgii, ginekologii i położnictwie, zabiegach lekarskich. Naczelną zasadą Hipokratesa było "nie szkodzić" - "primum non nocere" i pomagać uzdrawiającym siłom natury. Hipokrates analizował objawy chorobowe i opis niektórych do dziś nosi jego imię. Patologia Hipokratesa opiera się na istnieniu 4 podstawowych cieczy (soków): krwi, śluzu, żółci, czarnej żółci (prawdopodobnie krwi żylnej). Równowaga tych cieczy (eukrazja) gwarantuje zdrowie. Przewaga jednego z tych elementów wpływa na określony temperament: sangwiniczny, flegmatyczny, choleryczny i melancholiczny. Medycyna Hipokratesa oparta była na przesłankach racjonalnych, troszczyła się o chorego, nakazywała wyciąganie wniosków dopiero po dogłębnej obserwacji pacjenta. Wywierała przez wiele wieków wpływ na medycynę tak starorzymską (Galen), jak i późniejszą, aż po czasy obecne. Europa Zachodnia poznała teksty Hipokratesa tłumaczone z łaciny dopiero w 1525 (Rzym) i po grecku 1526 (Wenecja).

 
     
 


Homer

HOMER (IX/VIII w. p.n.e.?)- na wpół legendarny ślepy śpiewak grecki (aojdos), którego rzeczywiste istnienie bywało przez niektórych badaczy starożytności kwestionowane; według tradycji twórca dwóch najstarszych arcydzieł literatury europejskiej: eposów Iliada i Odyseja, stanowiących - obok Biblii - korzenie kultury śródziemnomorskiej. Miał pochodzić z Chios w Azji Mniejszej, u której północnych wybrzeży leżał Ilion (Troja); jego oblężenia dotyczą obydwa dzieła Homera. Starożytni nie mieli wątpliwości, że genialny poeta istniał (jego imię - Homer - znaczy "ślepiec" lub "zakładnik"), przekazywali liczne legendy związane z jego biografią, świadczące o boskim pochodzeniu twórcy. Siedem miast greckich uznawało się za miejsca urodzenia Homera: Itaka, Smyrna, Pylos, Argos, Kolofon, Chios i Ateny, co świadczy o rozwiniętym w starożytności kulcie poety. Obydwa eposy w ich obecnej postaci zostały zredagowane pod koniec VI wieku p.n.e.; w II wieku p.n.e. pojawiły się natomiast wątpliwości - jako rezultat dostrzegalnych różnic między Iliadą i Odyseją oraz licznych niezgodności w zakresie faktografii, nazewnictwa - czy autorem eposów jest jeden twórca (zwolenników tezy o dwóch twórcach nazywano "chorizontes", czyli "rozdzielającymi"). W czasach nowożytnych dopiero powstała tzw. kwestia homerowa - czyli spór o to, czy eposy przypisywane Homerowi są dziełem oryginalnym, czy też przetworzeniem wcześniej znanego materiału narracyjnego opartego na mitach skomponowanych przez kilku, a może nawet kilkunastu niezależnych śpiewaków - aojdów. Początek sporu datuje się na XVIII wieku (d'Aubignac, G. Vico, R. Bentley); jego pogłębienie przyniosły tezy Niemca F.A. Wolfa (1795), kwestionujące istnienie Homera w oparciu o fakt, iż w epoce Homera nie znano pisma, a jeden człowiek nie byłby w stanie stworzyć ustnych dzieł o takich rozmiarach (Iliada - 15 tys., Odyseja - 12 tys. wersów); tak olbrzymie dzieła w przekazie ustnym nie znalazłyby odbiorców, co oznacza, że musiały powstawać w piśmie - czyli znacznie później; zauważane już przez starożytnych niezgodności przekonują o istnieniu kilku autorów eposów. Mimo rozwinięcia w XIX i XX wieku precyzyjnych narzędzi filologicznych (m.in. tzw. stylometrii opartej na podstawach matematycznych) sporu o Homera nie rozstrzygnięto do dziś; spowodował on jednak wielkie zainteresowanie dziełami i ich szerokim kontekstem (historycznym, antropologicznym, językoznawczym), w czym dopomógł m.in. XIX-wieczny i XX-wieczny rozwój archeologii śródziemnomorskiej. W nauce współczesnej dominuje pogląd tzw. unitarystyczny, zakładający integralność obu eposów (kompozycyjną i stylistyczną), a tym samym dopuszczający rzeczywiste istnienie ich twórcy. Homer wywarł wielki wpływ na lit. starożytnej Grecji i Rzymu, a także na literaturę nowożytną. Oryginały Iliady i Odysei były znane we Włoszech od XV wieku, na języki zachodnioeuropejskie tłumaczono je od XVII wieku; pierwsze pełne tłumaczenia polskie pochodzą z XVIII wieku (m.in. F.X. Dmochowski).

 
     
 


Pitagoras

PITAGORAS (ok. 572-ok. 497 p.n.e.)- matematyk i filozof grecki z Samos; przypisuje się mu założenie w Krotonie szkoły pitagorejczyków; twórca pitagoreizmu; uznawany za twórcę podstaw teorii liczb, koncepcji harmonijności Kosmosu opisywanego przez stosunki liczbowe; niektóre z przypisywanych Pitagorasowi koncepcji filozoficznych czy teorii są w rzeczywistości dziełami jego uczniów, naśladowców i kontynuatorów; najbardziej znanym twierdzeniem geometrycznym Pitagorasa jest nazwane jego imieniem twierdzenie dotyczące stosunku liczbowego boków trójkąta prostokątnego: w trójkącie prostokątnym suma kwadratów przyprostokątnych równa jest kwadratowi przeciwprostokątnej a2+b2=c2  Twierdzenie Pitagorasa zostało udowodnione przez wieki co najmniej na 100 sposobów. Już Euklides podaje ich w swoich "Elementach" osiem. Drugim ważnym twierdzeniem geometrycznym przypisanym Pitagorasowi jest twierdzenie o sumie kątów trójkąta, równej dwóm kątom prostym. Czy wiesz co to są liczby zaprzyjaźnione? Są nimi wtedy, gdy suma podzielników liczby A równa się liczbie B i odwrotnie. A dlaczego tak się nazywają? Otóż Pitagoras zapytany "co to jest przyjaciel?" - odpowiedział: "Przyjaciel to drugi ja; przyjaźń to stosunek liczb 220 i 284". Te liczby spełniają warunki dla liczb zaprzyjaźnionych. Pitagoras jest tez uważany za twórcę pierwszych zasad budowy wielościanów foremnych, które nazwał figurami kosmicznymi.

 
     
 


Platon

PLATON (ok. 427 p.n.e.- 347 p.n.e), filozof grecki. Jeden z największych myślicieli wszechczasów. Urodził się w Atenach. Biograf i przekaziciel myśli Sokratesa, jego najwybitniejszy uczeń. Zainteresowania filozoficzne zawdzięczał dziewięcioletniemu obcowaniu z Sokratesem. Po jego śmierci odbył liczne podróże. Przebywał w Megarze, Kyrene, w Egipcie i Azji Mniejszej, w Italii i na Sycylii. Podczas podróży poznał wiele poglądów, w tym doktryny orfickie i pitagorejskie o wędrówce duszy, o uwięzieniu duszy w ciele, o dążności do najwyższej idei dobra.  W 389 p.n.e., po powrocie do Aten, w gaju poświęconym Akademosowi założył szkołę- Akademię Platońską, którą kierował przez 42 lata. Akademia ta przetrwała bez mała 1000 lat. Była ona zorganizowana na wzór pitagorejski i miała zarówno charakter naukowy, jak i religijny. Platon rozwinął naukę o ideach, o ich charakterze, relacjach pomiędzy ideami a rzeczami, o ich naturze, o duszy, jej funkcjach biologicznych, poznawczych, religijnych, o zależnościach między duszą i ciałem, o przyrodzie, o stwórcy demiurgu - boskim budowniczym świata, naturze i materii. Także rozwinął nauki o poznaniu (rozumowym i wrodzonym), stopniach i metodach poznania, o filozofii i jej charakterze, zadaniach i celach, cnotach, czyli etykę, w tym: o istocie cnót i ich strukturze, o miłości, o państwie i o pięknie, sztuce, twórczości, czyli estetykę. Platon ukształtował system filozoficzny, którego istotą było w ontologii: przekonanie, że istnieje byt idealny i że byt realny jest odeń zależny, w psychologii: uznanie, że dusza istnieje niezależnie od ciała i że ciało jako byt niższy jest zależne od niej, w teorii poznania: twierdzenie, że istnieje wiedza rozumowa, nie doświadczalna, wrodzona, i wiedza zmysłowa, niepewna i złudna,  w metodologii: przyjęcie metody dialektycznej i podporządkowanie jej metody empirycznej oraz w etyce: uznanie, że właściwym celem człowieka są dobra idealne i że dobra realne powinny być traktowane jako środki do niego wiodące. Platon był finalistą w pojmowaniu przyrody. Pionierem logiki, teorii państwa i prawa. W założonej przez niego szkole rozwijały się: filozofia, matematyka, astronomia, logika, medycyna. Została zamknięta przez cesarza Justyniana w 529 n.e. Platon uznawał dualizm świata: świat idei (idealny) - niedostępny zmysłom oraz świat materialny. Idee istnieją w sposób niezależny od tego co o nich wiemy, według nich zostały ukształtowane przedmioty świata widzialnego. Aby je poznać trzeba wyzwolić się z dominacji zmysłów. Instrumentem poznania jest dusza. Świat idei to według Platona jedyny, prawdziwy świat, wszystko inne jest cielesne, ulotne, przemijające. Dlatego też najbardziej w człowieku interesowała go dusza, jako czynnik idealny, niezniszczalny, który trwa poza śmierć. Dusza przed urodzeniem przebywa w świecie idei i tam zdobywa wiedze o tym co dobre, trzeba tylko tę wiedzę w sobie odkryć. Rolą nauczyciela nie jest więc pouczanie czy nauczanie, lecz tylko pomoc w wydobyciu wiedzy, tak jak u Sokratesa, za pomocą pytań, refleksji. Platon jest również autorem koncepcji idealnego państwa, w którym władzę sprawowaliby filozofowie, kierując się ideami dobra, prawdy i piękna. Filozofowie stoją na szczycie drabiny społecznej, bo posiedli cnotę mądrości. Pozostali obywatele zajmują w państwie pozycję w zależności od osiągniętej doskonałości. Państwo jest sprawiedliwe wtedy, gdy każdy dba o to, co do niego należy, jest bezwzględnie podporządkowany władzy filozofów-władców, polityka państwa podporządkowana jest celom moralnym. Państwo powinno decydować o każdej dziedzinie życia obywateli. Teraz powiedzielibyśmy, iż Platon propagował ideę państwa totalitarnego. Jego idea państwa idealnego nigdy nie została zrealizowana. Jest również autorem sławnych dialogów, w których wyłożył swoją filozofię w bardzo przystępnej formie rozmów między uczestnikami biesiady. Filozofia Platona, szczególnie jego nauka o duszy i niewidzialnym świecie idei silnie oddziaływała na chrześcijaństwo. Do najważniejszych pism w dorobku Platona należą: Obrona Sokratesa, Laches, Charmides, Eutyfron, Protagoras, Gorgiasz, Menon, Fajdros, Fedon, Uczta, Teajtet, Państwo, Parmenides, Sofista, Fileb, Timajos, Prawa.

 
     
 


Safona

SAFONA, SAPPHO (VII-VI w. p.n.e.), poetka grecka, najwybitniejsza (obok Alkajosa) przedstawicielka liryki eolskiej. Pochodziła z arystokratycznego rodu z Mityleny na wyspie Lesbos. W wyniku zamieszek politycznych (Pittakos) została zmuszona do opuszczenia kraju wraz z innymi arystokratami. Przebywała jakiś czas na Sycylii. Po powrocie na Lesbos prawdopodobnie wyszła za mąż i prowadziła tzw. thiasos - koło złączone wspólną ideą religijną (kult Afrodyty), kształcące dziewczęta z rodzin arystokratycznych. Safona pisała pieśni weselne (na wesela wychowanek), miłosne i hymny. Używała m.in. strofy zwanej od jej imienia saficką (kontynuowanej w twórczości Katullusa i Horacego). Tradycja związana z formą wyrażania uczuć do wychowanek w utworach poetki, podtrzymywana i podkreślana głównie przez komedię grecką, przyczyniła się do powstania określenia "miłość lesbijska" (od ojczyzny Safony). W czasach hellenistycznych w Aleksandrii wydano 9 tomów jej wierszy. Do XIX w. znano w całości jedynie jedną pieśń i kilka fragmentów. Od początku XX w. (odkrycie papirusów w Oxyrhynchos w Egipcie) poznano wiele tekstów. Z biografią Safony wiąże się legenda o nieszczęśliwej miłości poetki do pasterza Faona i jej samobójstwie. Legenda ta dostarczyła tematu Owidiuszowi (list Safony do Faona w Heroidach). Była też natchnieniem dramatopisarzy: F. Grillparzera i V. Balaguera, poety G. Leopardiego i kompozytorów (m.in. Ch.F. Gounoda). Wydania polskie: Antologia liryki greckiej (1955), Pieśni (1961), Pieśni (Safony i Alkajosa, 1989).

 
     
 


Sokrates

SOKRATES (469-399 p.n.e.)- filozof grecki, jedna z głównych postaci myśli europejskiej: syn rzeźbiarza Sofroniskosa i położnej Fajnarety, ożenił się z Ksantypą, z którą miał 3 dzieci; całe życie spędził w Atenach. Tam prowadził działalność nauczycielską, jak to czynili współcześni mu sofiści. Nie pozostawił żadnych pism. Poglądy Sokratesa znamy z dzieł jego najwybitniejszego ucznia Platona. Powołany do wojska odznaczał się odwagą i zimną krwią w bitwach pod Delion, Amfipolis i Potidają. W młodości pozostawał w kręgu sofistów; z czasem poświęcił się całkowicie działalności pedagogicznej, którą prowadził na ulicach i placach Aten, w odróżnieniu od sofistów nie pobierając za to zapłaty. Jego metoda polegała na wciąganiu słuchaczy do rozmowy, podczas której wykazywał fałszywość poglądów swoich rozmówców, naprowadzając ich w kierunku prawdziwych rozstrzygnięć dyskutowanych problemów (np. czym jest pobożność? czym jest odwaga? czym jest sprawiedliwość?); swoją metodę określał jako położniczą (majeutyczną) gdyż - podobnie jak jego matka - tylko pomagał obywatelom w rodzeniu prawdziwych sądów i myśli. Zainteresowania Sokratesa skupiały się na sprawach ludzkich. Człowiek powinien zabiegać o dobro najwyższe, jakim jest cnota. Cnota zaś, to według Sokratesa moralne zalety człowieka, właściwe tylko gatunkowi ludzkiemu, takie jak: sprawiedliwość, odwaga, panowanie nad sobą. Sokrates wzbudzał niepokój wśród znanych obywateli Aten pytając ich jak żyć dobrze, po czym zadając kolejne pytania, obnarzał ich niewiedzę, po to by mogli dociekać prawdy. W tych rozmowach uświadamiał ludziom, iż nie znają pojęć, którymi się posługują, rozumieją je opacznie, nie mając zupełnie świadomości tego stanu rzeczy. "Wiem, że nic nie wiem" - oto dewiza Sokratesa. Człowiek, który jest przekonany, że wszystko wie, o nic nie pyta i niczego się nie uczy. Zachętą zatem do bycia mądrym, to zachęta do refleksji nad własnym postępowaniem, by nasze życie nie było tylko zbiorem nawyków i emocji targających nami w sposób przypadkowy i od nas niezależny. Człowiek powinien więc starać poznać samego siebie, bo tylko wtedy może postępować dobrze, a tym samym osiągnąć dobro najwyższe, cnotę. Sokrates trochę naiwnie uważał, że człowiek, który wie co jest dobre nie może postępować źle. Złe postępowanie jest więc jednoznaczne z niewiedzą o tym co dobre. Działalność Sokratesa jednała mu licznych entuzjastów, ale także wrogów, a Platon w swoich dialogach często pokazuje jak Sokrates- kwestionując obiegowe sądy - doprowadzał swoich rozmówców do wściekłości z powodu utraty autorytetu. W roku 399 p.n.e. został oskarżony przez 3 obywateli Aten (Anytosa, Lykona i Melitosa) o to, że demoralizuje młodzież i nie poważa bogów uznawanych przez państwo, pragnąc zastąpić ich nowymi. Sokratesa postawiono przed sądem, zarzucono bezbożność i deprawację młodzieży, osądzono i skazano na śmierć poprzez wypicie cykuty. Pomimo zaoferowanej przez przyjaciół realnej możliwości ucieczki Sokrates postanowił podporządkować się wyrokowi i wypił w więzieniu truciznę Sokrates mógł uciec, wyrzec się swoich nauk. Wybrał śmierć, bo "Nie dbam o zaszczyty lecz szukając prawdy, będę się starał żyć najlepiej jak tylko potrafię, i kiedy umrzeć przyjdzie - umrę..."   Proces i ostatnie momenty życia Sokratesa przedstawił Platon w Obronie Sokratesa i Fedonie; sprawa procesu i legalności wyroku jest do dziś przedmiotem sporów. Sokrates nie pozostawił żadnych pism, a jego poglądy znamy z relacji uczniów, głównie Platona (który zwłaszcza w późniejszych dialogach przypisywał Sokratesowi swoją naukę o ideach); Sokrates nie stworzył zamkniętego systemu filozoficznego i niejednokrotnie podkreślał świadomość własnej niewiedzy ("wiem, że nic nie wiem"); jego dociekania skupione były wokół problemu, co jest dla człowieka dobrem (cnotą) i dróg jego poznania. W tym sensie Sokrates uznawany jest za twórcę etyki i tak jego rolę widzieli już starożytni (np. Arystoteles). Sokrates był przekonany, że każda cnota jest rodzajem mądrości opartej na wiedzy, a konsekwencją tego była teza, że cnoty można się nauczyć ("nikt nie myli się z własnej woli") - gdybyśmy wiedzieli, czym jest sprawiedliwość, to w sposób naturalny bylibyśmy sprawiedliwi. Teza, że cnota jest wiedzą, pozwala mówić o racjonalizmie i intelektualizmie etyki Sokratesa i perfekcjonizmie jej ideału osoby dążącej do pełnej samowiedzy, jako warunku koniecznego i wystarczającego doskonałości stanowiącej najwyższe dobro. Niejednoznaczność nauki Sokratesa sprawiła, że następcy i uczniowie Sokratesa rozwijali w różnych kierunkach: Platon idealistycznym i realistycznym; cynicy i cyrenaicy - starając się uczynić wybory moralne jednostki w pełni samodzielnymi i niezależnymi od społeczeństwa. Dla cywilizacji Zachodu Sokrates pozostaje nie tylko myślicielem, ale także wzorcem osobowym człowieka, który w pełni zdaje sobie sprawę z konsekwencji swoich działań i nie czuje się zaskoczony losem, jaki go spotyka, mężnie przyjmując go na siebie. Modlitwa Sokratesa:

"Panie, przyjacielu nasz, i wy inni, którzy tu mieszkacie, bogowie! Dajcie mi to, żebym pięknym był na wewnątrz. A z wierzchu co mam, to niechaj w zgodzie żyje z tym, co w środku. Obym zawsze wierzył, że bogatym jest tylko człowiek mądry. A złota obym tyle miał, ile ani unieść, ani uciągnąć nie potrafi nikt inny, tylko ten, co zna miarę we wszystkim. Trzeba nam jeszcze czego więcej Fajdrosie? Ja mam modlitwy w sam raz." (Platon "Fajdros").

 
     
 


Solon

SOLON (635-560 p.n.e.)- ateński polityk, poeta; w latach 594/593 wybrany na archonta, dokonał reformy państwa, przeprowadzając umorzenie (strząśnięcie) długów i ogłaszając likwidację niewoli za wierzytelności; usankcjonował istnienie 4 klas majątkowych, których status polityczny był zależny od majętności; uznawany za twórcę sądów i tzw. Rady Czterystu, za reformatora systemu miar i wag oraz (niesłusznie) systemu monetarnego; dokonał kodyfikacji prawa, unieważniając większość przepisów Drakona; zasługą Solona jest usprawnienie handlu, rozszerzenie uprawnień zgromadzenia ludowego (eklezji); pierwszy poeta attycki, autor elegii i jambów zachowanych we fragmentach; w poezji zawarł swoje poglądy polityczne i społeczne, stąd traktowana bywa ona jako cenne źródło historyczne.

 
     
 


Tales z Miletu

TALES Z MILETU  (ok. 620 - ok. 540 p.n.e.)- filozof, matematyk i astronom grecki, jeden z twórców tzw. szkoły jońskiej. Rozpoczął systematyzowanie wiedzy geometrycznej. Przypisuje mu się wiele twierdzeń (m.in. twierdzenie Talesa, dzięki któremu miał wyznaczyć wysokość piramidy). Uchodzi za ojca matematyki. Znane mu były zjawiska oddziaływania magnesu na żelazo i elektryzowania się bursztynu, umiał też przewidzieć zaćmienia Słońca. Uważany za pierwszego greckiego filozofa. Podstawowym pytaniem Talesa, jak i innych jońskich filozofów przyrody, było pytanie o "arche", czyli początek, podstawę, osnowę i strukturę świata. Twierdził, że arche to żywioł wody, wszystko z niej pochodzi i do niej powraca - wniosek wyciągnął nie odwołując się do mitów, lecz do obserwacji. Jońscy filozofowie przyrody zwani byli hilozoistami (od greckiego hyle - "materia" i zoon - "życie"), ponieważ głosili, że materia świata jest ożywiona. Filozofia Talesa zrywała z mitologiczną teorią powstania świata. Nastąpiło przejście od mythos (mitów) do logos (rozum). Założyciel jońskiej szkoły przyrody. Uznając wodę za początek wszystkiego, zapoczątkował filozoficzne poszukiwania pierwszej zasady, z której powstała natura (phisis). Tales jest uważany za jednego z "siedmiu mędrców greckich". Zajmował się również astronomią. Przewidział zaćmienie słońca 28 maja 585 roku p.n.e. Zmierzył wysokość piramidy egipskiej, wykorzystując cień, który rzucała (na podstawie podobieństwa trójkątów). W matematyce: wykazał, że średnica dzieli okrąg na połowy, odkrył, że przy przecięciu dwóch prostych otrzymuje się równe kąty, wykazał, że kąty przy podstawie trójkąta równoramiennego są równe oraz, że dwa trójkąty są równe, jeżeli mają jeden bok i dwa kąty równe. Najbardziej znane twierdzenie Talesa brzmi: jeśli ramiona kąta płaskiego przetniemy dwiema prostymi równoległymi , to odcinki wyznaczone przez te proste na jednym z ramion kąta są proporcjonalne do odpowiednich odcinków na drugim ramieniu kąta. Legenda głosi, że zamyślony Tales, z głową w chmurach, nie zauważył studni pod nogami, wpadł i utopił się.

 
     
 


Zenon z Elei

ZENON Z ELEI (ok. 490-430 p.n.e.)- filozof grecki, polityk i geometra, adoptowany syn i uczeń Parmenidesa; jeden z głównych przedstawicieli szkoły eleatów. Próbował podbudować teorię mistrza o niezmienności bytu argumentami. I tak rozbieżność między teorią (niezmienność, nieruchomość) a doświadczeniem (każdy widzi, że jest inaczej) biorąc za przykład lecącą strzałę wytłumaczył tak: podzielił tor lotu strzały na pojedyncze punkty i stwierdził, że w każdym z tych punktów strzała tkwi w bezruchu, stąd wniosek, że nie porusza się więc wcale. W dziele O przyrodzie bronił tezy swojego mistrza o niezmienności i nieruchomości bytu przedstawiając słynne dowody (tzw. paradoksy Zenona), mające wykazać nieistnienie we wszechświecie ruchu, zmienności i mnogości; najsłynniejszy głosi, że jeśli Achilles i żółw staną do nierównego wyścigu, to Achilles nigdy nie przegoni żółwia, ilekroć bowiem dobiegnie do punktu, z którego żółw startował, ten przebędzie kolejny odcinek drogi; za każdym razem, gdy Achilles osiąga poprzednie położenie żółwia, ten jest już dalej; Achilles może więc tylko coraz bardziej zbliżać się do żółwia, ale nigdy go nie prześcignie ani nawet z nim się nie zrówna. Inny paradoks (tzw. paradoks strzały): w każdym momencie swojego lotu strzała zajmuje pewne miejsce w przestrzeni, które odpowiada jej długości, a więc spoczywa. Paradoks o nazwie "tor" głosi, że nie można przebiec do końca żadnego odcinka, aby bowiem osiągać jakiś punkt musimy najpierw przebiec połowę drogi, potem połowę reszty i tak dalej w nieskończoność. Paradoksy Zenona wpłynęły na rozwój dialektyki, przez starożytnych był Zenon uważany za jej twórcę.

 
     
 

w górę

 
 

© Paulina Gałęska 2003/2004 - Wszystkie prawa zastrzeżone