Grecja, Elada, Elas, Elliniki Dimokratia, Republika Helleńska

     
 

filozofia greckapojęcie filozofii początki moralnośćfilozofowiekalendarium

 
     
 

cynizm cyrenaicy epikureizm neoplatonizm sceptycyzm stoicyzm

 
     
 

CYNIZM

Mimo, iż Sokrates nie założył szkoły powoływały się na niego dwa przeciwstawne nurty filozoficzne cynicy właśnie i cyrenaicy. Założycielem tej szkoły filozoficznej był Antystenes z Aten. Głosił on, iż najważniejsza jest cnota, wszystko inne jest obojętne.

Cynicy wynieśli na szczyt pogardę Sokratesa dla dóbr materialnych. Byli to starożytni asceci. Diogenes z  Synopy posunął się nawet do tego, że zamieszkał w beczce zupełnie rezygnując z dóbr materialnych, tak aby jak najmniej wiązało go ze światem.

Mędrzec powinien kierować się tylko rozumem, nie uznawać żadnych powszechnie uznawanych (obowiązujących) wartości, praw ani autorytetów, nie dążący do bogactw ani zaszczytów. Symbolem właściwego życia był dla nich żywot psa. A celem osiągnięcie apatii. Kontynuacją myśli cyników był stoicyzm.

Postawa życiowa polegająca na nieuznawaniu powszechnie przyjętych w danym środowisku norm i wartości zwana jest cynizmem.

 
 

CYRENAICY

Partenon

 

Grecka szkoła filozoficzna założona przez Arystypa z Cyreny, istniała w IV wieku do pierwszej połowy III wieku p.n.e. Cyrenaicy sprowadzali filozofię do problematyki etycznej. Głosili hedonizm w skrajnym ujęciu, uznając przyjemność za jedyne dobro, przykrość za jedyne zło. Ich postawa życiowa charakteryzowała się dążeniem do przyjemności. Utożsamiali oni dobro z cieleśnie odczuwaną przyjemnością.

W teorii poznania uznawali względność wszelkiej wiedzy (subiektywizm). Zakładali, że to co istnieje, jest poznawane lub wartościowane, w jakiś sposób uzależnione jest od podmiotu (pojmowanego indywidualnie lub gatunkowo). Uznawali możliwość sprowadzenia każdego sądu do indywidualnej oceny, a świata zewnętrznego- do świadomości, jaką o nim posiada podmiot.

Przedstawicielami tej szkoły byli: Antypater, Hegezjasz Peisitanos i Teodor Ateista.

 
 

EPIKUREIZM

Epikur z Samos

 

Gdyby nas nie dręczył strach przed zjawiskami niebieskimi i obawa, że śmierć w jakiś sposób stale nam zagraża, a także i to, że nie znamy granic bólu i pożądań, zbyteczne byłoby studium filozofii.

Nurt filozoficzny, na który złożyły się poglądy Epikura z Samos (ok. 342-271) i jego uczniów, usystematyzowane przez szkołę epikurejską działającą od IV wieku p.n.e. do IV wieku n.e. Ich pełny wkład przedstawił Lukrecjusz w O naturze rzeczy. W starożytności był jednym systemem zdecydowanie antyplatońskim, uważającym naukę teokratyczną za zbędną, a etykę za cel filozofii. Epikur uważał bowiem, że pytanie o to jak żyć szczęśliwie i przyjemnie jest w życiu każdego najważniejsze. Należy unikać cierpienia i szukać nie tyle przyjemności jednorazowej, ile spokoju umysłu.

Celem życia człowieka jest osiągnięcie przyjemności, rozumianej jako nieobecność bólu i niepokoju. Epikur zaleca wstrzemięźliwość, umiarkowanie i roztropność. Trzeba odrzucić przyjemności, które mogą sprawić ból cielesny lub niepokój duszy. Ideałem jest osiągnięcie ataraksji czyli spokojne życie bez zamętu i burz. Są dwa sposoby osiągnięcia szczęścia- przez praktykowanie cnoty i życie rozumne, bo najlepszym przewodnikiem w świecie przyjemności jest rozum. Pragniesz uczynić kogoś szczęśliwym i bogatym nie dawaj mu pieniędzy, lecz raczej ujmij mu potrzeb - pouczał Epikur.

Epikur dowodzi, że człowiek powinien uwolnić się od lęku, strachu przed śmiercią i trwogi przed bogami. Bogowie są bierni, nie pomagają nam, ale i nie przeszkadzają. O śmierci mówił zaś, że gdy ona jest nas już nie ma, a gdy my żyjemy śmierć nas nie dotyczy. Pamiętaj, że:

  • bóstwo nie jest straszne,
     

  • śmierć jest niezawodna,
     

  • to co jest dobre jest łatwe do zdobycia,
     

  • to co jest złe, jest łatwe do zniesienia.

      Dionizos ze swoim orszakiem

W przeciwieństwie do stoików Epikur twierdził, iż bieg świata, a więc i nasze losy, nie jest zdeterminowany, możemy go sami kształtować. Ale wolność nierozerwalnie wiąże się z odpowiedzialnością. Dokonujemy wyborów i ponosimy tego konsekwencje. Dlatego warto człowieka pouczać, bowiem z przestróg można korzystać. Chwalmy więc i nagradzajmy za dobro, gańmy i karzmy za zło.

Do zwolenników epikureizmu należeli tacy rzymscy poeci, jak Horacy, Wergiliusz i Owidiusz.

 
 

NEOPLATONIZM

Ostatni wielki system filozoficzny. Jego twórcą był Plotyn (204-270 r. n.e.). Wszelki byt wywodzi się z Jedni - glosił Plotyn, która jest absolutną pełnią przepełnioną dobrem.

 

Wszystko co istnieje jest powiązane z Jednią, jak światło ze słońcem. Najpierw powstaje świat ducha - sfera idei (nawiązanie do Platona), potem świat materialny.

Wstępowanie ku Jedni czyli oczyszczenie osiągamy przez kontemplację poprzez sztukę bądź filozofię, bo obydwie te dziedziny odrywają nas od przyziemności. Ekstaza jako najwyższa forma kontemplacji łączy nas z Jednią.

Ważną postacią neoplatonizmu był również Boecjusz (ok.480-524 r. n.e.), który zebrał, opracował źródła filozofii antycznej i przekazał średniowieczu. Według Boecjusza twórcą i władcą świata jest bóg. Wobec tego zły los (fatum) należy traktować jako oddalenie się od boga. Człowiek powinien wykorzystać swój rozum i ze spokojem ducha przeciwstawiać się temu co nas spotyka. Zły (pozornie) los służy jedynie jako ćwiczenie i poprawa albo jako kara.

 
 

SCEPTYCYZM

Sceptycy to filozofowie greccy, później również rzymscy negujący możliwość poznania rzeczywistości. Źródłem myśli sceptycznej była filozofia eleatów (Zenon z Elei, Parmenides), dualizm Heraklita i relatywizm sofistów.
 

Twórcą tego kierunku filozoficznego był Pyrron z Elidy (336-275 p.n.e.). Zasady sceptycyzmu dadzą się wyłożyć krótko:

  • wstrzymanie się od sądu (epoche) - bo wszystkie sądy mają tę samą wartość, są tak samo prawdziwe,
  • spokój duszy (ataraksja) - wszelki niepokój wynika z dążenia do poznania i oceny rzeczy, ataraksję można osiągnąć będąc obojętnym,
  • wstrzymanie się od działania - czym więc się kierować w życiu? - koniecznością biologicznego przeżycia, obyczajem środowiska, w którym się żyje, wyuczonymi technikami.
     

Nie istnieje kryterium prawdy, istnieją tylko prawdopodobieństwa. Wątpić we wszystko oto dewiza sceptyków.

Historycznie sceptycyzm przybierał różne formy już w starożytności, w jego obrębie można wyróżnić:

  • sceptycyzm generalny, powszechny, który podważając wiarygodność wszelkich władz poznawczych człowieka z powodu ich zawodności (możliwość popełnienia błędu) prowadzi do powstrzymywania się od jakichkolwiek sądów i podkreśla problematyczność lub niewiarygodność wszelkiej wiedzy.
  • sceptycyzm częściowy, ograniczający się tylko do kwestionowania wiarygodności i niezawodności poznania jakiegoś określonego typu (np. poznania tego, co transcendentne, Absolutu czy Boga)  
  • sceptycyzm metodyczny, będący zapewne najpopularniejszą odmianą sceptycyzmu, który polega na kwestionowaniu i wątpieniu w poszczególne twierdzenia w celu dotarcia do twierdzeń bardziej pewnych lub takich, w które wątpić się już nie da (np. dla Kartezjusza takim twierdzeniem było "cogito ergo sum" - "myślę, więc jestem"); sceptycyzm metodyczny jest więc nie tyle stanowiskiem kwestii możliwości poznania prawdy, co metodą uzyskiwania niezawodnego poznania.

Najbardziej znanym przedstawicielem rzymskiego sceptycyzmu jest Cyceron (Marcus Tullius Cycero, 106-43 p.n.e.). Cyceron nie był oryginalnym filozofem. Obficie czerpał ze źródeł greckich, które w większości pochłonął czas, przeto Cycero stał się niezastąpionym źródłem wiedzy o filozofii starożytnej. Jego szczególną zasługą było również przetłumaczenie greckich pojęć filozoficznych na łacinę.

 
 

STOICYZM

Twórcą tego kierunku myślenia był Zenon z Kitionu (ok. 336-264). Bóg jest twórcą wszelkiego bytu. Świat jest więc zaplanowany i celowy. Porządek świata to przeznaczenie. Skoro nie można zmienić świata, to co może zrobić człowiek? Otórz w mocy człowieka jest jego postawa wobec wydarzeń. "Nie usiłuj nakłaniać biegu świata do własnej woli, ale własną wolę do biegu świata, wtedy życie minie ci w przyjemności" (Epiktet).

Celem życia jest osiągnięcie szczęścia. Uniemożliwiają to afekty (uczucia). Ideałem jest więc osiągnięcie apatii, wolności od afektów. Do osiągnięcia szczęścia potrzebna jest także cnota i rozum. Cnoty można się nauczyć, bo siebie można zmienić. Żadne dobra materialne nie mają wpływu na osiągnięcie szczęścia, a więc nie należy się do nich przywiązywać. Zabiegać należy jedynie o dobra wewnętrzne. Szczęśliwy jest bowiem mędrzec, żyjący cnotliwie, nie ulegający emocjom, bogaty wewnętrznie i wolny.

 

Stoicy byli orędownikami równości społecznej. O niewolnictwie mówili, iż jest przeciw naturze ludzkiej. Stoicką myśl o równości wszystkich wykorzystało później chrześcijaństwo.
 

Stoicyzm dzielimy na trzy okresy:

  • stara szkoła - Zenon z Kition, Kleantes, Chryzyp,
  • średnia szkoła - Panaitios, Poseidonios,
  • młodsza szkoła - Seneka, Epiktet (I w. n.e., był wyzwolonym niewolnikiem), Marek Aureliusz (II w. n.e., cesarz rzymski).

Stoicyzm głosił, że samobójstwo jest dopuszczalne, jeśli stanowi drogę do uniknięcia wielkich cierpień lub gdy śmierć jest bardziej zgodna z naturą życia, np. w późnej starości; wielu stoików (Zenon, Kleantes, Chryzyp, Seneka) popełniło samobójstwo zgodnie z zasadą tego ostatniego, że "drzwi są zawsze otwarte". Dziś, zgodnie z intuicjami stoików, bardzo często za stoicyzm uważa się pełną męstwa świadomą zgodę na nieunikniony porządek rzeczy.

 
 

w górę

 
 

© Paulina Gałęska 2003/2004 - Wszystkie prawa zastrzeżone